Op zoek naar een ooggetuige, ‘Weest op uw hoede’.

26 mrt

Zijn er vandaag de dag nog tekeningen en geschriften te vinden van mensen die dicht bij de eendenkooi van Ruigoord hebben geleefd en gewerkt, in de tijd dat de eendenkooi werd gebouwd?

Van een oude plattegrondtekening
Tijdens een onderzoek hoe eendenkooien in de 17e eeuw in de regio Haarlem en Amsterdam werden opgebouwd en ingericht, vond Frans Rodenburg al eerder een oude landkaart, gemaakt in opdracht van het waterschap het Hoogheemraadschap van Rijnland. Naast de hoofdvestiging in Leiden was Rijnland destijds ook in onze regio werkzaam vanuit de imposante gemeenlandshuizen in Halfweg en Spaarndam. Op deze kaart, gemaakt door Johan Douw in 1668, is op het zuidelijkste puntje van het oude veeneiland Ruigoord een bovenaanzicht getekend van een kleine, ovaalvormige kooiplas met slechts drie vangpijpen. Een toch wel opvallend en sterk afwijkende vorm voor wat in die tijd voor kooien gangbaar was. Vaker werd het zogenaamde ‘rogge-ei-model’ aangelegd.

Dicht bij huis
Afgelopen winter deed Frans nader onderzoek naar een andere afbeelding van een vangpijp die hij voor het eerst had gezien in een recent uitgegeven Belgisch boekwerk ‘Eendenkooien in Vlaanderen en Nederland’. Het betreft hier een opvallende afbeelding van een uit levend groen-materiaal opgebouwde vangpijp. Lees voor deze materiaalkeuze ook onze eerdere blog van juni 2018, Materiaalgebruik door de eeuwen heen . Navraag leerde dat deze afbeelding is gemaakt door Jan Luyken (1649-1712), een vermaard dichter, schilder en etser die zijn gehele leven werkzaam is geweest in en rond de stad Amsterdam. Zijn tekening van een eendenkooi maakte deel uit van een zogenaamd emblemataboek. Een boek waarin met korte spreuken, teksten en afbeeldingen de lezer een stichtelijke, morele les werd voorgehouden.

Uit eerste hand
Succesvolle publicaties van Luykens hand waren ‘Spiegel van het menselyk bedryf’ en ‘De Byekorf des Gemoeds’. In dit laatste werk is zijn bewuste tekening van een eendenkooi terug te vinden. Jan Luyken is vandaag de dag nog het meest bekend van de vele afbeeldingen van tal van oude ambachten die hij heeft opgetekend in Amsterdam en omgeving ten tijde van de Gouden Eeuw. Dagelijks kon hij in zijn directe woon- en leefomgeving rond de stad en bij de scheepswerven werkplekken bezoeken en vervolgens op papier vastleggen. De kans is dan ook groot dat Luyken zijn afbeelding van de eendenkooi vanuit zijn directe omgeving heeft opgetekend (wellicht in de omgeving van Ruigoord). Mogelijk heeft Luyken als jongeling en beginnend kunstenaar de grote meester Rembrandt van Rijn (1606 tot 1669) nog wel gekend. Het is bekend dat Rembrandt in zijn laatste levensjaren regelmatig buiten de stadsgrenzen zijn tekeningen van het dagelijks leven maakte, en daarvoor in het plaatsje Halfweg dichtbij Ruigoord is geweest. Het is dan ook zeer waarschijnlijk dat eendenkooien in de omgeving van Amsterdam er rond 1700 ongeveer uitzagen zoals Luyken in zijn boek heeft weergegeven. De moeite waard dus om zijn tekening en teksten wat nader te bestuderen.

In het oudste museum
Op zoek naar een originele eerste druk van de afbeelding gemaakt rond 1711 kon Frans Rodenburg begin dit jaar terecht in het depot van Teylers museum in Haarlem, het eerste en het oudste museum van Nederland. Op dinsdagochtend 5 februari jl. werd Frans ontvangen door Celeste Langedijk van het Kabinet der kunstverzamelingen van Teylers. Op een fraai staand tableau werden diverse losse afbeeldingen van Jan Luyken gepresenteerd, waaronder de bewuste zwart-wit tekening van een eendenkooi. Als eerste, en zoals wel vaker met afbeeldingen uit die periode, viel het zeer kleine formaat van papier en tekening direct op. Wat vervolgens weer zeer nieuwsgierig maakte naar het originele boek vanwaar deze afbeeldingen ooit deel uitmaakte …

Judith van Gent, conservator

Wijsheden voor onderweg
Een vervolg zoektocht naar een originele uitgave van het boek eindigde voor Frans in Collectie Centrum van het Amsterdams Historisch Museum in Amsterdam-Noord, een goed bewaakt en indrukwekkend gebouw, een soort ‘kunstgeschiedenis-bunker’. Hier had Judith van Gent, Hoofd Kennis en Informatie en conservator op woensdag 20 februari jl. op zacht witte kussens gepresenteerde verrassing voor Frans klaarliggen. Van het complete originele boekwerk De Byekorf des Gemoeds uit 1711 waren hier twee kleine exemplaren op zakformaat in te zien en een zeer bijzondere derde, iets groter versie, in kleur geïllustreerd.

De verleidingen van de stad, teruggebracht tot een eendenkooi
Wat deze antieke boeken extra bijzonder maakt is dat de afbeeldingen geheel compleet zijn met bijbehorende stichtelijke spreuken en teksten. Onderstaand een in deze voor alle tijden passend moreel getint gedicht van Jan Luyken, voor deze gelegenheid door Frans Rodenburg weer even aan de vergetelheid onttrokken:

Al schynt de Wereld mooi, zy is een Eende-kooi.

Die ’t loos bedrog des vijand wil beschouwe,
bespiegel zich in deze vogel-kouwe.

Die groen en sierlyk overdekt,
het lok vermaak van verse water-plassen,
maar ’t makke tot haar dompelen en wassen
de vlugt der wilden tot zich trekt.

Dat zy verlokt, belustigd, met haar allen
uit d’ open lucht en vlugt daar neder vallen,
en voegen zich maar dichter by. 

Hoewel allengs, met uitzien en met schroomen,
of ergens ook een onheil wierd vernomen,
en maken eind’ling maatschappij.

Die brengen haar, met voorgang, vorder binnen,
in ’t groen gewelf, daar loosheid zit te spinnen,
en maakt den heelen handel vals.

Tot zy verbaast en schichtig opgevloogen,
zich in den strik ellendig zien bedroogen,
dat kost haar altemaal de hals.

Het aards prieel van werelds welbehaagen,
dat trekt ’er veel, wyl zy ’t zo lustig zagen,
en daar ’t gezelschap speeld en queeld,
dat doet haar uit de vrijheid neder daalen,
om ook de vrucht van haare lust te haalen,
in ’t geen de schijn haar mede deeld.

Maar hielden zy den Spiegel klaar voor oogen,
dat schyn bedriegt, en veelen heeft bedroogen,
en dat gezelschap dolen doet,
zy zouden dan geen schoon vertoon betrouwen,
maar haare Ziel van ’s duivels list behouwen,
en blyven eeuwiglyk behoed.

Eén reactie to “Op zoek naar een ooggetuige, ‘Weest op uw hoede’.”

  1. Alexander Senger 26/03/2019 bij 22:31 #

    Leuk verhaal uit de tijd dat eendenkooien zo veel voorkwamen dat zij onze taal hebben beïnvloed. Mooi.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: