De cost gaet voor de baet uyt

30 jul
de-strijd-tegen-het-water-bij-de-spaarndammerdijk-ver

de strijd tegen het water bij de Spaarndammerdijk verbeeld door Hansje Brinker

De eerste tastbare sporen van menselijke activiteiten op het eiland Ruigoord dateren vanaf de 11e eeuw. Door hevige stormen en overstromingen rond de wateren nabij de Spaarndammerdijk, bleek dit al vanaf het begin een barre en weerbarstige plek voor haar bewoners. Voor allen die hier letterlijk ‘het hoofd boven water’ probeerden te houden was echter professionele hulp onderweg, al duurde dit best nog wel even …

de Morswaal, in de volksmond ‘de Kleine Braak’, Verenigde Binnenpolder

Van dijkdoorbraak tot wiel in het landschap
Met name in de periode 1453 tot 1508 teisterden meerdere zware stormen de omgeving van het Oer-IJ. De fysieke sporen in het landschap bij Halfweg en Spaarnwoude, veroorzaakt door doorbraken van de hoge Spaarndammerdijk, zijn vandaag de dag nog zichtbaar. Door de vaak draaiende, kolkende beweging van het water bij zo’n doorbraak worden deze plassen ook wel ‘wielen’ genoemd.

kaart van bovenaanzicht Gemeenlandshuis Halfweg met aanlegsteiger voor scheepjes in het IJ

Baas boven baas
Lokale dijkdoorbraken genereerde enorme schade voor een nog groter achterliggend grondgebied. Dit te voorkomen was mede de reden dat vanaf 1578 het waterschap Hoogheemraadschap van Rijnland het beheer en onderhoud van de verwaarloosde Spaarndammerdijk overnam van de sterk verarmde inwoners van Spaarnwoude, Hofambacht en Houtrijk & Polanen.

het Gemeenlandshuis te Halfweg kort voor haar transformatie tot onderdeel Suikerfabriek

Vanaf dat moment werd er weer flink geïnvesteerd in kades, sluizen en dijken met als meest in het oog springende bouwwerken het Rijnlandshuis in Spaarndam (1641) en in Halfweg (± 1648). Vanuit deze ‘gemeenlandshuizen’ van Rijnland werd de veiligheid rond het gebied van de Spaarndammerdijk georganiseerd en bewaakt.

Wie appelen vaart, die appelen eet
Het zal rond de eerste maanden van het jaar 1652 zijn geweest dat twee opzichters van Rijnland zich per bootje voor een inspectieronde verplaatsten over enkele plaatselijke uitlopers van het IJ, genaamd het Smael Diep en Het Groote Koegat. Bij het passeren van het zuidelijkste puntje van het oude eiland Ruigoord troffen zij hier, wellicht per toeval, de meest ideale en natuurlijke omstandigheden aan voor het bouwen van een ‘entvoghelkoye’.

impressie eendenkooi met kooibos in aanleg 1652, Kees Nevenzel

De geschiedenis weer even voelbaar
Deze maand juli 2019, ruim 367 jaar na dato vond Frans Rodenburg de originele registratie van de eendenkooi van Ruigoord terug in de oude boeken van de Gravelijksrekenkamer uit 1652, zorgvuldig gearchiveerd in het Nationaal Archief in Den Haag. Een bijzonder ogenblik om zo’n oud origineel boek een moment vast te mogen houden en daarmee weer heel even zeer dicht bij de oorsprong van de eendenkooi van Ruigoord te kunnen komen. Enkele dagen later, met enkele kopieën van deze registratie en met behulp van medewerkers van het Noord-Hollands Archief in Haarlem, kon Frans een vertaling maken van dit Oudhollandse handschrift:

Consent om een vogelkoy te mogen stichten op seeckeren landen gelegen buyten dycx op het eij-landt genaemt Ruychoort. Door Symon Claesse ende Claes Cornelisse van Assendelft, beijde geeerde toezieners ’s landts van Rhijnlandt aan den Sparendamsche dijck.

Oftewel, vrij vertaald:
Vergunning verleend om een eendenkooi te mogen bouwen op het geregistreerde kavel (zuidelijk) buitendijks op het eiland Ruigoord. Aangevraagd door Simon Claese en Claes Cornelissen van Assendelft. Beiden erkende opzichters in dienst van het Hoogheemraadschap van Rijnland, verbonden en werkzaam aan de Spaarndammerdijk.

Still going strong

verkaveld zuidelijk deel eiland Ruigoord met daarbuiten de nieuw aangelegde eendenkooi

Interessant om te ervaren dat een van deze eerste praktische interventies van Rijnland in 1652 richting Ruigoord nog buitendijks bleef, maar daarna geleidelijk over een langere periode van meer dan 120 jaar, tot 1775, de zorg en verantwoording voor de waterhuishouding, dijk en oeveronderhoud en daarbij alle verkavelde grond van heel het eiland Ruigoord van al haar oorspronkelijke eigenaren overnam (!). Dit was tevens het moment dat Ruigoord in de volksmond ook wel het ‘Kooijen eiland’ is gaan heten. Het was vervolgens voor boeren mogelijk hier van Rijnland grond te pachten en tegelijkertijd een beperkt stukje zorg voor de waterhuishouding namens Rijnland uit te blijven voeren. Een van de laatste boeren die op deze wijze op het eiland werkzaam was, heette Simon Rijss. Je kunt over Simon lezen op onze facebookpagina bericht d.d. 22 april 2019. In onze tijd, is het zeker opmerkelijk dat ruim 360 jaar na deze actie, deze organisatie nog steeds een bepalende rol speelt bij de huidige inrichting en functioneren van wat nu het Haven Atlaspark e.o. heet. De eendenkooi van Ruigoord is vandaag de dag op last van Rijnland ook een waterberging voor het gebied.

2 Reacties to “De cost gaet voor de baet uyt”

  1. alexandersenger 01/08/2019 bij 16:54 #

    Goed onderzoek gedaan. Het is altijd mooi om de stichtingshandelingen zwart-op-wit te vinden. Gefeliciteerd.

Trackbacks/Pingbacks

  1. Een bijzondere aankoop | De eendenkooi van Ruigoord - 27/10/2019

    […] twee opzichters, en tevens de oprichters van de eendenkooi van Ruigoord, zie ook onze eerdere blog De cost gaet voor de baet uyt, waren zeker niet de eerste ondernemers op dit weerbarstige eiland. Het was het toenmalige […]

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: