Rondje Ruigoord, deel 2 het assenkruisdorp

25 okt

Sommige historische kaarten, van nu nog bestaande wegen in de Houtrakpolder en in Ruigoord, laten zien hoe doordacht en zorgvuldig het plan voor de inpoldering van dit deel van het IJ destijds over de ruimtelijke kaders van het oude eiland zijn gelegd.

Zicht op het begin van de vorming assenkruisdorp Ruigoord

Symbiose als uitgangspunt voor inrichting

Zorgvuldigheid met het uiteindelijke doel het hoogstgelegen deel van het eiland – waar al in de 17e eeuw bebouwing, dijken en waterhuishouding waren aangelegd – met nieuwe wegen te verbinden teneinde een klassiek assenkruisdorp te laten ontstaan. Een uniek voorbeeld hoe met een natuurlijk gevormd oer-landschap als uitgangspunt een versmelting met een 19e-eeuws polderontwerp samen kan gaan. Door deze versmelting kon hier een assenkruis ontstaan, deels op oude grond, deels op nieuwe. We praten hier over de periode vanaf 1872.

Tekentafel uit de oudheid

17e eeuws inpolderings- en verkavelingsplan Beemster

Naast veel Hollandse polders hebben sommige steden en dorpen in binnen- en buitenland een rechthoekig stratenpatroon, het zogenaamde dam- of schaakbordpatroon. In ons land is dit patroon geïntroduceerd door de Romeinen. Zij hadden het weer afgekeken van de Grieken (het hippodamisch systeem) die het op hun beurt weer hebben overgenomen uit de Chinese oudheid. Het patroon, ook wel gridstructuur genoemd, wil zeggen dat straten loodrecht op elkaar zijn aangelegd. Tot de verbeelding sprekende voorbeelden zijn de stad New York, het Unesco erfgoed De Beemster, de stadsuitbreiding van Pompeï en het bijzondere Belgische plaatsje Doel.

Praktische benaming

Met de windrichtingen als uitgangspunt, en tevens overgenomen van andere polders, kregen de nieuwe wegen in de Houtrakpolder eenvoudige namen die direct onttrokken waren aan een praktisch tekentafelontwerp. Namen zoals Noorderweg, Middenweg en Zuiderweg werden horizontaal in het planontwerp ingetekend.

Doordachte precisie

Detail uit kaart van Ruigoord uit 1666 met de oostelijke uitstroom van de bansloot. Bron: archief Hoogheemraadschap van Rijnland

Vanwege haar centrale ligging in het plangebied van de inpoldering werd het hoogstgelegen deel van Ruigoord, precies waar ooit het water van de oude ban(scheidings)sloot van het eiland in het getijdenwater van het IJ uitmondde, hét ontmoetingspunt van een oude zeedijk en een nieuwe polderweg. Er ontstond een bijzondere wegverbinding, en wel een T-splitsing waar naar toevoeging van het erfpad van een bestaand melkhuisje een klassiek assenkruisdorp kon groeien. Dit, met de bestaande kavel van het melkhuisje uit 1666 als inspiratie en uitgangspunt voor de latere bebouwingen.

Luchtfoto van de oude, oorspronkelijke verkaveling van Ruigoord met rondom de nieuwe verkaveling van de Houtrakpolder van na 1872.

Een rondje door de polder

In verticale richting, haaks op de horizontale wegen, werd ten westen van het eiland de Machineweg aangelegd (een verwijzing naar het nieuwe poldergemaal). En aan de oostelijke dijk van Ruigoord, aansluitend op het zuidelijkste puntje van het eiland, de roemruchte Bauduinlaan richting Halfweg. Op het grondgebied van het oude eiland bleef de oorspronkelijke agrarische grondverkaveling op hoofdlijnen onveranderd met een duidelijk onderscheid tussen het noordelijke en zuidelijke deel van het eiland. De oude zeedijk die eerder rond het gehele eiland was aangelegd, werd geschikt gemaakt als weg voor gangbare agrarische vervoersmiddelen. Aan de westzijde van het eiland werd aansluitend op deze dijk een vervolg op de Middenweg gemaakt, bedoeld als ontsluiting richting Spaarndam.

De essentie bewaard gebleven

Wat het grondgebied van Ruigoord vandaag de dag bijzonder maakt, is dat het ter zake doende, essentiële deel van het landschap bewaard is gebleven en zodoende ter plaatse het verhaal kan vertellen, en voor eenieder inzichtelijk en beleefbaar kan zijn hoe dit assenkruisdorp tot stand is gekomen. De nu nog bestaande wegen en paden vormen nog altijd het oorspronkelijke assenkruis en verdelen tegelijkertijd het huidige grondgebied van Ruigoord in vier kwadranten. Volgens wiskundig principe, tegen de klok in:

kwadrant 1 Ruigoord-Noordoost: polder

kwadrant 2 Ruigoord-Noordwest: eiland boven de banslootscheiding

kwadrant 3 Ruigoord-Zuidwest: eiland onder de banslootscheiding

kwadrant 4 Ruigoord-Zuidoost: polder inclusief kavel met ’t zand van Joop

De Verhalenpaal RUIG geplaatst aan het assenkruis van Ruigoord, behorende bij de Schakels aan de Ketting. Op de achtergrond een hedendaagse impressie van het oorspronkelijke ‘melckhuijfgen’ anno 1666 gelegen op het eiland Ruigoord

Recreatieve fietsroute

De belangstelling voor de geschiedenis van Ruigoord en omgeving is de laatste jaren sterk toegenomen. De fietspaden van de Ruigoordroute van Havenfietsen wordt door recreanten en bezoekers intensief gebruikt. En voor de mensen die specifiek geïnteresseerd zijn in historie en landschap, is recent de vaste fietsroute genaamd Schakels aan de Ketting in gebruik genomen. Deze laatstgenoemde route loopt onder meer vanuit de gemeente Haarlemmermeer via Halfweg over een nog bestaand deel van de Zuiderweg (Recreatiegebied Spaarnwoude) naar de Middenweg in Ruigoord en vervolgens via de Noorderweg (Staatsbosbeheer) richting Inlaagpolder. Een bijzonder aantrekkelijke fietstocht door tijd en ruimte met vele verrassende contrasten!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: