Rondje Ruigoord, deel 3 het Zand van Joop

15 nov

De beleefbaarheid van de gelaagdheid van een stukje cultuurlandschap in tijd en ruimte.

Voorspel

Dit verhaal begint ten tijde van de Amerikaanse Beurskrach van 1929. De economische crisis die de daaropvolgende jaren zich over de wereld verspreidde trof ook Nederland en Amsterdam hard. In 1935 telde de beroepsbevolking van ons land maar liefst 600.000 werklozen op in totaal 8 miljoen inwoners.

Havenarbeider – Gemeente Amsterdam Stadsarchief

In Europa voedde deze crisis de opkomst van een aantal dictoriale bewegingen zoals het fascisme in Italië en het nationaalsocialisme in Duitsland, de NSDAP, en in Nederland de NSB.

Tijdig voortschrijdend inzicht

Als middelbare scholier koesterde een jonge Joop den Uyl (1919-1987) sympathie voor sommige nationaalsocialistische denkbeelden, maar uitte tegelijkertijd in diverse opstellen zijn afkeer tegen de rassenleer en derhalve de Jodenvervolging. Echter, bij de Duitse inval in Nederland mei 1940 sloeg zijn eerdere visie geheel om en ontpopte hij zich in korte tijd tot een bevlogen sociaaldemocraat.

Foto: ingang van het Vondelpark

Joop zijn afkeer van het nazisme werd extra versterkt toen een goede Joodse vriendin op transport naar Oost-Europa werd gesteld.

Econoom en journalist

Foto: een jonge Joop den Uyl

Gedurende de eerste bezettingsjaren studeerde Joop economie aan de Universiteit van Amsterdam en wist hier in 1942 alsnog zijn doctoraalexamen te behalen. De rest van de oorlog werkte hij als ambtenaar bij het departement voor Economische Zaken in Den Haag en had tegelijkertijd contact met de illegale groep achter de Amsterdamse verzetskrant ‘het Parool’. Ook was hij journalistiek medewerker van het illegale blad ‘De Nieuwe Vrijheid’.

Havenstad in verzet

Monument De Dokwerker,
Jonas Daniël Meijerplein,
Amsterdam

Tot het begin van de Tweede Wereldoorlog speelde de grote Joodse gemeenschap van Amsterdam een belangrijke rol in de handel en economie van de stad. Driekwart van alle Nederlandse Joden woonden en werkten in de hoofdstad. In februari 1941 organiseerde de communistische arbeidersbeweging een algemene staking tegen de Jodenvervolging en de eerste razzia’s in Amsterdam.

Jaarlijks wordt deze gebeurtenis herdacht bij het monument de Dokwerker. Dit imposante monument verbeeldt een havenarbeider en is in 1952 vervaardigd en onthuld.

Zwaar getroffen haven

Enorme schade aan alle haveninstallaties, Amsterdam

Gedurende de Duitse bezetting van Nederland stond de Amsterdamse haven onder bevel van een Duitse ‘Hafencommandant’. Deze liet aan het begin van de oorlog de toegang van de haven bij IJmuiden met afgezonken schepen blokkeren. Waar de haven in 1939 nog 22 miljoen kubieke meter goederen loste, was dit in 1941 tot praktisch nul gedaald. Toen duidelijk werd dat de oorlog voor de Duitsers verloren was, werd door het Duitse opperbevel het zogenaamde Nero-befehl voor de haven gegeven. Systematisch werden alle haveninstallaties, kranen, loodsen, kademuren en andere faciliteiten opgeblazen met springstof. De tactiek van de verschroeide aarde door een terugtrekkende partij. Dit werd dusdanig grondig uitgevoerd, zodat bij de heropbouw van Nederland na 1945 het herstel van de Amsterdamse haven veel middelen en langere tijd kostte. Het duurde tot ver in de jaren ’50.

Persoonlijk gedreven

Lokaal betrokken

In 1953 werd Joop den Uyl lid van de gemeenteraad van Amsterdam en daaropvolgend van 1962 tot 1965 wethouder van Economische Zaken. Gezien zijn persoonlijke achtergrond en geschiedenis is goed te verklaren waarom hij gedreven en uiterst gemotiveerd was de Amsterdamse haven weer op te bouwen en leven in te blazen. Met name een uitbreiding van het grondgebied in westelijke richting voor de huisvesting van nieuwe petrochemische industrie was een grootschalig project waar hij zich persoonlijk zeer sterk voor maakte.

In zand verzonken eiland

Vanaf 1968 werd begonnen met het opspuiten van grote hoeveelheden kalkhoudend (schelpjes) zand over de akkers van de Groote IJpolder en de Houtrakpolder. Hierdoor werd het gebied op kadehoogte gemaakt en gereed voor nieuwe havenindustrie. In 1973 hadden deze zandopspuitingen de grens van de kern van het dorp Ruigoord benaderd. Het dorp dat voorheen als een verhoging in het polderlandschap had gelegen, lag vanaf dat moment als een groene, verzonken oase in een totaal nieuwe omgeving. Hevige, lokale protesten samengaande met het uitbreken van de oliecrisis, zorgden ervoor dat Joops plannen voor dát moment en op díe plaats tot stilstand kwamen.

Zandopspuitingen rond Ruigoord, 1973.
Foto: Kees Nevenzel, Zwanenburg
Zandopspuitingen rond de kern van het dorp Ruigoord, met in het zuidoostelijke kwadrant het vandaag de dag nu nog bestaande restant van ’t Zand van Joop.

Monumentwaardig voor dorp, stad én haven

Een deel van het originele, ruw opgespoten Zand van Joop is vandaag de dag als een historisch landmark nog voor eenieder in Ruigoord-Zuidoost te ontdekken en te ervaren. De tijd heeft ondertussen haar sporen achtergelaten en hierbij voor een hoge natuurwaarde gezorgd. Dit uitzonderlijke stukje industrieel erfgoed, belichaamd vandaag de dag een potentiële dubbele monumentale waarde. Dit niet alleen als beeldbepalend voor de strijd voor het behoud van het dorp Ruigoord, maar ook als belichaming van het doorzettingsvermogen en bevlogenheid voor de Haven van een van de meest bijzondere staatsmannen die ons land heeft gekend.

Elise van Melis, directrice van het Historisch Museum Haarlemmermeer, bezoekt ’t Zand van Joop, 2018

Medewerkers van de natuurorganisaties Floron, Ravon, de Vlinderstichting en de Amsterdamse organisaties Hortus Botanicus en Artis bezoeken de bijzondere natuurwaarden van ’t Zand van Joop in het kader van het project ‘Achter de Zalmhuisjes’. Een project ter bescherming en bevordering van bedreigde inheemse planten, insecten en amfibieën, 2018.

Werken en leren op ’t Zand van Joop.

Foto: deelnemers uit het sociaal-educatief programma van Stichting Het Eiland, 2011

Naar aanleiding van de oliecrisis, twee opmerkelijke politiek-muzikale uitingen gerelateerd aan (haven) arbeiders / volkscultuur:

De mannen van Farce Majeure bieden bij hun bezoek
bij consul Mahmoud Rabbani
het eerste singeltje aan van lied Kiele, kiele koeweit.

Eén reactie naar “Rondje Ruigoord, deel 3 het Zand van Joop”

  1. gerhoger 16/11/2020 bij 12:15 #

    Mooi eerbetoon aan Joop den Uyl gezien vanuit het Amsterdams perspecief. Maar als het aan de reus Amsterdam gelegen had was Ruigoord in de jaren ’70 helemaal van de kaart verdwenen.
    We weten allemaal dat dit dank zij de bezetting van het dorp voorkomen is.
    Daarbij wil ik graag ook de aandacht vestigen op een andere bestuurder, één die zich altijd fel verzet heet tégen de uitbreiding van de Amsterdamse haven: Burgemeester Frank IJsselmuiden van de gemeente Haarlemmerliede en Spaarnwoude, klein duimpje.
    Gezien zijn strijd tegen het machtige Amsterdam verdient hij een minstens even groot eerbetoon als Joop!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: