Rondje Ruigoord, deel 4 óók een plek waar Nederland ooit begon

31 dec
Traditionele vlag Watergeuzen

Op oude landkaarten van het eiland, genomen kort na de inpoldering van het water rond Ruigoord, en op latere luchtfoto’s is nog goed te zien hoe de agrarische verkaveling van het eiland op hoofdlijnen in meerdere windrichtingen is aangelegd. Wat lag hieraan ten grondslag?

Luchtfoto van de Houtrakpolder en Ruigoord, 10 september 1944

Afwatering met een meerwaarde

De opsplitsing van het eiland in meerdere delen werd op het land begrensd door twee belangrijke hoofdafwateringen, oftewel sloten. In het zuiden van het eiland was dit de zogeheten Wadtsloot, een overwegend praktische watergang die globaal door het midden van het landschap was  gegraven. En van oost naar west de Bansloot. Op oude kaarten ook wel de ‘Banscheiding’ genoemd. Deze Bansloot was van oever tot oever over de gehele breedte van het eiland Ruigoord aangelegd.

Tekening met daarop centraal aangegeven de loop en de benaming van de Wadt- en de Bansloot van Ruigoord

In de ban

Originele banpaal t.p.v. de Spaarndammerdijk nabij Ruigoord

Naast een afwatering van regenwater richting het IJ had de Bansloot nog een andere, belangrijkere functie direct gerelateerd aan zijn naam. De sloot belichaamde een duidelijke, fysieke grens tussen het noordelijke en zuidelijke deel van het oude eiland. Het woord ‘ban’ werd vanaf de Middeleeuwen tot in de 18e eeuw nog veelvuldig gebruikt om onder andere een rechtsgebied te duiden. Zo werden grenspalen ook wel banpalen genoemd. Er werd streng toegezien op het respecteren van bangrenzen. Niet zelden op straffe van een boete, lijfstraffen of zelfs de dood.

Kaart van het Hoogheemraadschap van Rijnland van de nabije omgeving van Amsterdam, met daarin omcirkeld het eiland Ruigoord. Het zuidelijke deel rood gekleurd behorende bij Houtrijk & Polanen. Het noordelijke deel van het eiland licht gekleurd behorende bij Westzanen.

Wat de boer niet kent …

Op het eiland behoorde het grondgebied ten noorden van de Bansloot onder Westzanen, gelegen aan de noordoever van het IJ, en het zuidelijke deel onder Houtrijk en Polanen, waar nu het dorp Halfweg ligt. In die tijd dat Ruigoord nog een eiland was, omringd door brak getijdewater, leefden de bewoners van Houtrijk en Polanen sterk onder invloed van de opkomende groei van de nabijgelegen handelssteden Haarlem en met name Amsterdam. De mensen van Westzaan waren overwegend robuuste landarbeiders, sterk en zelfstandig, en beroepsmatig actief in bewerkelijk waterrijk gebied. Enig verschil in inzichten, cultuur en lokale gebruiken tussen die twee bevolkingsgroepen lag voor de hand.

Een sterke uitvalsbasis

Het belang van verdediging en behoud van het noordelijk deel van het eiland door de Westzaners werd aanzienlijk veel groter rond het jaar 1571. Veel Westzaners ontpopten zich tot opstandelingen tegen het toenmalig Spaanse gezag in Holland. Zij vonden aansluiting bij de vermaarde Watergeuzen en kwamen in actie. Ruigoord-Noord werd voor hen van strategisch, militair belang.

Herdenkingsfeest PinksterZaan, Westzaner Watergeuzen op de Zaanse Schans, 2018

Spaans benauwd

In 1572 verplaatsten zich een grote Spaanse troepenmacht vanuit het pro-Spaanse Amsterdam richting de opstandige stad Haarlem voor een belegering. Dit leger maakte voor haar troepenverplaatsing gebruik van de weg over de oude Spaarndammerdijk en het aangrenzende water van het Houtrak, gelegen ten zuiden van het eiland Ruigoord. Die Spaanse troepen, die het al plunderend waagden voet aan wal te zetten op Ruigoord werden resoluut een kopje kleiner gemaakt door de hier verschanste Westzaner Geuzen. Op eigen en bekend terrein voor de Geuzen, waren deze Spanjolen geen partij voor de opstandelingen die het noorden van het eiland ook wel gebruikten als uitvalsbasis voor aanvallen over het IJ, elders op deze vijand.

Uit de stripreeks De Geuzen, vervaardigd door Willy Vandersteen, lees hierover meer op Schalk in ’t ooverleggen, stout in ’t uitvoeren

Bij Alkmaar begint de Victorie!

Viering van Alkmaars ontzet,
8 oktober 1573

In de geografische driehoek Amsterdam, Haarlem en Alkmaar, deels Waterland, ontstond in die tijd een voor Holland belangrijk keerpunt in de Tachtigjarige oorlog. Weliswaar viel Haarlem na een zware belegering in Spaanse handen, maar lokale weerstand en moeilijk begaanbaar terrein zorgden ervoor dat de stad Alkmaar stand kon houden. Binnen deze driehoek viel het noordelijk deel van het eiland Ruigoord. De opstandelingen bleven over dit deel van het grondgebied controle houden en de banscheiding kreeg naast een praktische ook een symbolische c.q. euforische betekenis.

Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden

Het duurde echter nog tot het jaar 1648 dat de Nederlanden door Spanje erkent werd als soevereine staat. Op 15 mei 1648 werd hiertoe in de Duitse stad Münster door alle betrokken partijen een bindend verdrag ondertekend.  Opvallend hierbij is dat Nederland een van de weinige landen is die tot op de dag van vandaag de geboortedatum van haar revolutie niet landelijk feestelijk herdenkt!

Spanningsveld met cultuurhistorische meerwaarde

Afbeelding Hoeve Schoonoord en R.K. Kerk, Ruigoord-Noord. Linksonder in beeld de Bansloot. Foto eind jaren ’50, vorige eeuw.

Tot in onze tijd staat de positie van Ruigoord-Noord versus Ruigoord-Zuid nog altijd ter discussie. Ook in de periode direct na de inpoldering rondom het eiland in 1872 bestond er nog rivaliteit tussen boeren van boven en onder de Banslootscheiding. Wie vandaag de dag een beeldende plek wil bezoeken om te ervaren waar het huidige Nederland fysiek als autonome natie ooit begon, die kan bijvoorbeeld plaatsen bezoeken zoals Heiligerlee of Den Brielle. Maar ook in Ruigoord kan iedereen deze historische gebeurtenis herbeleven: de oude Bansloot is hier nog steeds in het landschap terug te vinden!

Foto-impressie Geuzenherdenkingsfeest gevierd in het kerkgebouw van Ruigoord, eind vorige eeuw

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: