Vorm en samenstelling van een vangpijp

15 Apr

Bij de opbouw en vormgeving van de eerste vangpijp van onze eendenkooi van Ruigoord gaan we uit van de toenmalige setting in het jaar 1668, een kooiplas met drie vangpijpen.

 De zuidelijkste pijp
De eerste vangpijp wordt door ons gemaakt ten zuiden van onze kooiplas en buigt af in westelijke richting. Naast eerder genoemde lichtinval en windrichting uit onze voorgaande blog is de in onze tijd beschikbare ruimte in het veld nu ook bepalend voor deze aanleg in westelijke richting.

Samenstelling van de pijp op maaiveldhoogte
Ter hoogte van het grondoppervlak en het waterpeil bestaat een vangpijp van het originele Vlaamse type uit drie aansluitende onderdelen:

  1. De vangpijpsloot waarvan de bodem vanuit de kooiplas, de kromming van de sloot volgend, van diep naar ondiep oploopt en daarbij ook van breed naar smal.
  2. Het vervolg van de vangpijp over land, tevens van breed – aansluitend op het einde van de sloot – naar smal.

Van diep naar ondiep en van breed naar smal

Over land van breed naar smal

 

 

 

 

 

 

Afneembaar fuiknet

3. Het laatste deel van de vangpijp over land, en tevens het einde van de vangpijp, is volgens het originele Vlaamse type een afneembaar rond vangfuiknet, enigszins vergelijkbaar met het fuiknet welke vissers gebruiken. Dit fuiknet is afneembaar voor als de vangpijp niet wordt gebruik en er geen eenden worden gevangen. Het net wordt dan door de kooiker in zijn kooihuisje veilig opgeborgen.

Duck-helling
Voor de overgang van het einde van de sloot naar het deel over land kan bij een mogelijk hoogte verschil tussen land- en waterpeil de grond schuin worden afgestoken of een schuin  houten schot liggend worden aangebracht. Dit schot functioneert als een soort kleine boothelling, maar dan voor onze eenden. Dit alles om de doorstroom van vluchtende eenden niet te belemmeren.

Eendhelling in aanbouw

Voorbeeld van een kleine boothelling

 

 

 

 

 

 

Droge sloffen
Ons deel van de vangpijp dat over land loopt wordt vanuit de grond uitgezet en opgebouwd op zwart gebeitste eikenhouten sloffen. Om dit deel van de pijp praktisch werkbaar te houden zijn deze sloffen horizontaal gesteld in een laag zand van 10 à 15 cm dik. Plassen door regenval op deze laaggelegen grond zullen dan wat gemakkelijker van dit deel van de vangpijp weg kunnen lopen.

Advertenties

Overwegingen bij de opbouw van de eerste vangpijp

11 Mrt

Een afbeelding op een oude kaart uit 1668 van het waterschap ‘het Hoogheemraadschap van Rijnland’ laat onze eendenkooi van Ruigoord zien, 16 jaar na het jaar van formele toestemming voor de oprichting. Een fantastische inspiratie bij de huidige reconstructie.

Ligging eendenkooi van Ruigoord met 3 vangpijpen, 1668

Afwijkend model
De initiatiefnemers van toen kozen voor het aanleggen van in totaal 3 stuks vangpijpsloten in verschillende windrichtingen. Het ontwerp met dit aantal vangpijpen, gegraven vanuit een ovaalvormige kooiplas, week in haar tijd geheel af van het toen landelijk gangbare ‘roggen-ei model’. De natuurlijke vorming en veranderingen van het landschap in ruimtelijke setting van het oude eiland in het IJ, met vele kreken en slikken, zullen bepalend zijn geweest voor deze vormgeving van de eendenkooi van Ruigoord.

Eendenkooi volgens het rogge-ei model

Ei-kapsel van een rog, ook wel genoemd ‘a mermaids purse’ (meerminnenhandtasje)

 

 

 

 

 

 

Zonnestand en windrichtingen
Een van de meest succesvolle vangpijpen voor wat betreft de eendenvangst in onze eendenkooi, zal díe vangpijp zijn geweest die deels op het zuiden (zonlicht) en deels op het westen (meest voorkomende windrichting) was gebouwd. Eenden vliegen bij onraad bij voorkeur naar het licht toe en stijgen bij het vluchten het snelst tegen de wind in. Door deze natuurlijke gedragingen van onze ’Entvoghels’  zal een hierop zorgvuldig aangebrachte vangpijp in ons veld optimaal renderen.

Naar het licht toe vluchtende eenden in een vangpijp

Werking vangpijp met wilde eenden en tamme staleenden

Terug naar nu
Voor het opbouwen van de eerste vangpijp volgens het originele Vlaamse type in onze huidige reconstructie kiezen we dan ook voor een aanleg in zuid-westelijke richting.

Onze vangpijpsloot, afbuigend in westelijke richting

Gezien vanaf de kooiplas nu gemaakt met een ruime vangpijp-opening op het zuiden gericht en de vangpijp afbuigend in westelijke richting. Zover de beperkte, beschikbare ruimte het in onze tijd toelaat, een praktisch uitgangspunt en de meest effectieve opstelling om het gecompliceerde vangprincipe voor iedere bezoeker inzichtelijk te maken.
Overtuig uzelf en kom kijken!

Uitzetten laatste deel van onze vangpijp over land

Toegang van onze vangpijpsloot vanaf de plas gezien gericht op het zuiden

Terug naar de eerste vangpijp

18 Feb

Uitvoerig historisch onderzoek, diverse materiaaltesten en menig werkbezoek aan bestaande eendenkooien in Nederland en België, heeft ons de laatste maanden geïnspireerd teneinde welk type vangpijp het meest interessant en doeltreffend is om op te bouwen in specifiek onze kooi van Ruigoord.

Tekening Hans Zantinge

Kans om te onderscheiden
Omdat de huidige opbouw en aanleg van onze eendenkooi vooral een landschappelijke impressie zal zijn van ‘wat hier ooit was’, en het bestaande grondgebied van nu niet de oorspronkelijke ruimte en kenmerken meer heeft voor een reconstructie in haar oorspronkelijke vorm en omvang, biedt de huidige setting juist nieuwe interessante kansen en mogelijkheden.

Beugels boven en niet-dragend op de rietmatten.

Een succesvol ontwerp
De manier waarop een vangpijp werd opgebouwd vertoont bij het verloop van de eeuwen een duidelijke evolutie. De oudste informatie over vangpijpen kennen we van oude afbeeldingen en etsen uit de 16e en 17e eeuw. Bij dit eerste en oudste vangpijptype, oorspronkelijk afkomstig uit Vlaanderen, zijn de fuiken over de vangpijpen opgebouwd met halfcirkelvormige beugels die niet steunen op de rietschermen. Vanaf het begin van de Gouden Eeuw heeft het ontwerp van dit originele type vangpijp zich verspreid over o.a. Groot-Brittannië, Duitsland, Frankrijk en met name Nederland.

Vlaamse vangpijpen in de Schelde

Hollandse zuinigheid
Vanaf het begin van de 18e eeuw gingen de Hollandse kooimannen echter ‘aan de haal’ met dit oorspronkelijke ontwerp. De opbouw werd omgevormd tot een eenvoudige en daarmee goedkoper type. De ronde vormen werden hierbij geleidelijk vervangen voor rechtere en vierkante lijnen. Zo ontstonden er in Nederland verschillende streekgebonden vangpijptypen, zoals het Gelderse, het Overijsselse, het Terschellingse en het Noord-Hollandse model.

Verdwenen vormen
Deze evolutie van Nederlandse vangpijpen heeft ervoor gezorgd dat gedurende de 20ste eeuw en tot op de dag van vandaag van de nu ruim 100 geregistreerde eendenkooien er geen Hollandse eendenkooien meer zijn van het originele type met de karakteristieke halfcirkelvormige fuikbeugels.

Proefbeugel van gelamineerd grenen hout

 Werkzaamheden hervat
De reconstructie van de impressie van de oude eendenkooi van Ruigoord biedt ons nu de gelegenheid om deze evolutie in vangpijpen letterlijk in het landschap zichtbaar en beleefbaar te maken. Van de drie aanwezige vangpijpen kunnen we hier een exemplaar van het originele type herintroduceren. Uniek voor Nederland!

Proefmodel beugel eendenkooi van Ruigoord

Paal en perk

26 Jan

In de 17e eeuw, de jaren van de opbouw van de eendenkooi van Ruigoord, konden de eerste kooikers zonder formele graafvoorschriften probleemloos bodemwerk voor vangpijpsloten en funderingen voor bebouwingen uitvoeren en palen voor rietschermen, schuttingen en hekwerk in de grond aanbrengen. De uitvoering van dit grondwerk is in onze eeuw aanzienlijk ingewikkelder geworden.

17e eeuwse vergunning voor de rechten van een eendenkooi

Een bepaling met palen
In 1698 werd aan kooiuitbaters in de omgeving van de oude stad Utrecht door landeigenaren voor het eerst toestemming gegeven het rustgebied rond hun eendenkooien in te meten en uit te zetten. Om aangevlogen wilde eenden niet te verjagen werd vanuit het middelpunt van de kooiplas een denkbeeldige cirkel uitgemeten met een straal met een later landelijk gemiddelde van ongeveer 1000 meter. Langs deze cirkel werden meerdere palen in de grond aangebracht, met aan deze palen tekstborden bevestigd met daarop geschreven het dwingende voorschrift dat binnen deze bepalingscirkel niets mag gebeuren dat de rust van de eenden zou kunnen verstoren.

In 1807 werd deze regeling opgenomen in de wettelijke regelgeving van de landelijke jachtwet: het recht van afpaling.  Oude Hollandse uitdrukkingen zoals ‘paal en perk stellen’, ‘puntje bij paaltje’ en in het hedendaagse taalgebruik ‘het is een wettelijke bepaling’ zijn mede afkomstig van het oude kooikersberoep.

Leslokaal School2Work met tekening van het bodemonderzoek aan de wand

Klic-onderzoek
Voor onze tijd geldt niet alleen de regelgeving van boven de grond, maar ook voor onder de grond. Voor wie machinaal wil graven of zaken in de grond aanbrengt, geldt ook de formele verplichting voor een verkennend bodemonderzoek, het zogenaamde klic-onderzoek. In de 20ste en 21ste eeuw zijn in Holland enorme hoeveelheden elektrakabels, leidingen en aan- en afvoeren onder het maaiveld begraven. Dus voor wie hier iets bij wil leggen en om beschadiging van het bestaande te voorkomen, moet weten wat er reeds ligt.

* Detail uit tekening. Met speciale dank aan Markus BV voor het sponsoren van de kosten van deze tekening behorende bij de klic-melding.

Veiligheid voor alles
Onze jongens van School2Work en hun werkmeesters hebben de tekeningen* van het bodemonderzoek dus goed bestudeerd voordat de palen de grond in gaan voor de nieuwe bewegwijzering in Ruigoord. Een goede voorbereiding is hier dan ook weer het halve werk.

 

 

De eendenkooi van Ruigoord wenst iedereen een witte Kerst en een groen 2018 !

17 Dec

 

Groote Koepadbrug in kerstsfeer.

Fragment van de oostelijke (voormalige) zeedijk van het eiland Ruigoord, nu fietspad.

De mannen van de Werkbrigade houden het Groote Koepad voor bezoekers van de eendenkooi goed toegankelijk.

Vreemde eenden (meerkoeten) ín de bijt.

Vogelvoederhuisjes gemaakt door de jongens van School2Work in de werkplaats van de eendenkooi.

De kooiplas geheel dichtgevroren.

Let it snow !

Topjaar voor eikels

4 Dec

Mogelijk is het u onopgemerkt gebleven, maar 2017 is een zeer goed jaar voor eikels. Begin van deze herfst bogen de takken van de eikenbomen op de eendenkooi van Ruigoord onder het gewicht van zoveel ‘mast’ dan ook flink door! Mast is de Hollandse verzamelnaam voor eikels, kastanjes en beukennootjes.

Frans brengt speculaas en koffie-offer onder eikenboom eendenkooi

Wie zoet is krijgt lekkers
Het verzamelen en doorverkopen van eikels uit het kooibos bood tot ongeveer 1900 voor menig kooiker de mogelijkheid om wat bij te verdienen. Na het uitkoken van het looizuur, het drogen en vervolgens vermalen tot meel, waren deze eikels geschikt voor menselijke consumptie. Dit eikel-meel werd wel vermengd met andere meelsoorten en gebruikt voor het bakken van brood en koek in oude stenen takkenbosovens. Al velen eeuwen eerder waren het de Germanen die in de donkere dagen van het jaar de goden gunstig probeerden te stemmen met o.a. voedseloffers. Deze offers werden gebracht onder een heilige eik en bestonden bij voorkeur uit brood, koek en honing. De connectie met de latere viering en verering van de heilig verklaarde Sint-Nicolaas en de bijbehorende speculaaspop is dan ook eenvoudig te maken. In de 17e eeuw was Amsterdam het centrum van de specerijhandel en dus ook van speculaaskruiden.

Geen zuivere koffie
Naast de handel in specerijen kwam in het begin van de 17e eeuw ook de handel en het gebruik van koffie goed op gang in Amsterdam. Voor de gemiddelde arbeider, zoals onze kooiker van Ruigoord, een bijzonder exotisch, maar ook kostbare drank. Koffie van gebrande en gemalen eikels was dan ook vaak in deze de warme surrogaat drank voor de gewone man en vrouw. Tot de Eerste Wereldoorlog was deze eikeltjeskoffie nog veelvuldig in menig kruidenierswinkel te verkrijgen, en met een tussentijdse opleving gedurende de Tweede Wereldoorlog veroorzaakt door voedselschaarste, nu vandaag de dag weer te koop in natuurwinkels.

Bellota, vraag en aanbod in de slachtmaand
Minder bekend is het verzamelen van eikels als veevoer. In 1759, een goed mastjaar, bracht een kilogram Hollandse eikels 1 cent op. In 1792, een mager mastjaar, verdubbelde de prijs voor een kilo hier naar 2 cent. Het kunnen verteren van het looizuur van de rauwe eikels, in combinatie met het hoge vetgehalte van 38% in mast, maken eikels zeer geschikt voer voor varkens. In Spanje wordt nog altijd een Iberisch varkensras 4 à 5 maanden voor de slacht uitsluitend met eikels gevoerd. De gerookte ham van dit type varken is vanwege haar specifieke kleur, geur en smaak bijzonder geliefd bij culinaire fijnproevers. Een kilogram eikels brengt daarom in onze tijd in Spanje nog tussen de 25 en 55 eurocent op. Deze prijzen zorgen ervoor dat de Spaanse vleesdelicatesse jamón Ibérico de Bellota (ham met eikeltjessmaak uit Ibérico) dan ook zeer prijzig is.

Eenden onder eikenboom in Ruigoord

Ánade del Ruigoord de Bellota
Nog minder bekend is dat wilde eenden ook graag eikels lusten. Alle gevallen eikels op de eendenkooi waren in deze maanden oktober en november dan ook zeer snel opgegeten! Op de eendenkooi van Ruigoord worden vandaag de dag geen eenden meer voor consumptie gevangen. Dus of deze eendenbout hier dan ook ‘bellota’ zal smaken, zullen we nooit weten …
We doen het hier dan maar met een stukje speculaas. Een prettige Sinterklaasviering!

Moderne surrogaatkoffie met eikeltjes

 

Eendenkooi zorgt voor droge voeten

19 Nov

Nu nieuwe bedrijfsgebouwen geleidelijk aan in het Atlaspark verrijzen, wordt het waterbergend vermogen van de eendenkooi van Ruigoord ook steeds belangrijker.

Gemaal Houtrakpolder

Water naar de zee
Deze bebouwing en bestratingen zorgen er voor dat de grond minder regenwater kan opnemen en er nieuwe plekken in het gebied aangelegd moeten worden waar het water langer kan worden vast gehouden. Vanuit deze waterberging kan het water gedoseerd via de oude Molentocht, gegraven rond 1873, en het tweede Houtrakgemaal, gebouwd in 1936, naar de boezem van het Noordzeekanaal afgevoerd worden.

Sloot schoonmaken bij duiker

Een multifuctionele kooi
Om deze gedoseerde waterafvoer te garanderen is op de eendenkooi van Ruigoord periodiek onderhoud aan een deel van de sloten en waterpartij van belang.

Slootkanten uitmaaien

Het gaat hier om het uitmaaien van de slootkanten en oevers, het snoeien van overhangende takken en het verwijderen van vuil en een deel van de waterplanten. Vanwege de toegankelijkheid en begaanbaarheid van de eendenkooi is dit deels handwerk en deels werk voor hiertoe uitgeruste machines, zoals een rupskraan.

 

Waterschappen van Nederland

Najaarsschouw
Vanaf 1 november controleert het waterschap, Het Hoogheemraadschap van Rijnland, jaarlijks onze regio op het goed schoonmaken van sloten, tochten en watergangen. Nederland kent 22 waterschappen, waarvan het Hoogheemraadschap van Rijnland met haar oprichtingsjaar 1255, de oudste en een van de meest ervaren organisaties is in Hollands waterbeheer, een en ander met een omgrensd toezichtgebied van 1100 km2 gelegen in Noord- en Zuid-Holland.

Graaf Willem II van Holland

Rooms-koning
Toen Graaf Willem II van Holland in 1255 als oplossing voor de toen geldende afwateringsproblematiek de benodigde privileges verleende voor de oprichting van dit eerste waterschap, kon hij vast niet vermoeden dat ruim 750 jaar later, in onze tijd, voor dit deel van het land het ook de juiste organisatie op de juiste plaats zou zijn (!).

neerslagregimes

Niet van de regen in de drup
Recent onderzoek van het Koninklijk Metereologisch Instituut heeft aangetoond dat wereldwijde klimaatverandering tot meer regenval zal leiden. Berekend is dat voor Nederland extremere regenbuien nu twee keer zo vaak zullen voorkomen als 70 jaar geleden. Statistisch onderzoek heeft tevens uitgewezen dat op het grondgebied waarin Rijnland centraal ligt, relatief de meeste regen valt.

Een vooruitziende blik van Graaf Willem II? Wie zal het zeggen? De eendenkooi van Ruigoord zal zijn steentje bijdragen.