Alle beestjes helpen

22 apr

In de hoogtijdagen van de eendenkooi van Ruigoord, ruim genomen van 1650 tot 1850, waren de toenmalige uitbaters van de kooi en de nabij gelegen riet- en weidegronden van het oude eiland zich nog niet zo bewust en doordrongen van het belang van natuurbehoud, milieu en biodiversiteit. Dat is in onze tijd wel anders geworden!

bedelaars aan de deur,  ets Rembrandt van Rijn 17e eeuw

Niet voor iedereen zo’n Gouden Eeuw
De 17e en de 18e eeuw waren jaren van groeiende welvaart, maar ook jaren van vele misoogsten. Dit was mede de tijd van grote overstromingen, pestepidemieën en  voedselschaarste. In onze regio was 55 jaar al een respectabele leeftijd. Noeste arbeiders werden vaak niet ouder dan gemiddeld 35 jaar. Deze periode werd wel de ‘kleine ijstijd’ genoemd en men leefde overwegend ook ‘in vreeze voor den natuur’.

melkhuisje ten zuiden van de bansloot anno 1666

Varende boeren
De wil en noodzaak om voedsel te vergaren was mede door de explosieve bevolkingsgroei in en rond Amsterdam in de Gouden Eeuw erg groot. Naast het stichten van de eendenkooi op Ruigoord voor de vangst van vogels voor consumptie, waren er veelvuldig dappere pogingen om riet- en hooiland te onderhouden en werd zelfs weidevee naar het weerbarstige eiland overgevaren. Op een kaart van het Hoogheemraadschap van Rijnland uit 1666 is naast het beheerdershuisje van de kooiker, even ten zuiden van de nu nog bestaande bansloot, een afbeelding te zien van een ‘melckhuijfgen’. Dit is een weergave van een van de eerste boerderijen van Ruigoord. Lees meer over de laatste varende landbouwer van het eiland Ruigoord, Simon Rijss, op onze facebookpagina.

Hoeve Ruigoord

Het melkhuisje zal later uitgroeien tot een van de fraaiste en welvarendste boerderijen uit de omgeving, genaamd ‘Hoeve Ruigoord’, tot de sloop begin jaren ’70 van de vorige eeuw.

het melkhuisje anno 2019

Een replica en impressie van dit oorspronkelijke melkhuisje van Ruigoord is op dezelfde plaats ruim 30 jaar geleden door Frans Rodenburg gereconstrueerd, en doet thans dienst als onderkomen van Stichting Het Eiland, die in dit jaar 2019 haar 20-jarig bestaan herdenkt.

kleine boerderij nabij Ruigoord, Rembrandt van Rijn

Het kan verkeren
In onze huidige tijd is in het oorspronkelijke boerenlandschap rond Amsterdam en Haarlem veel veranderd en daarmee ook de natuurlijke biotoop. Leefden de mensen in de tijd dat Ruigoord nog een eiland in het IJ was nog in ‘vreezen’ voor de elementen en de natuur, in onze tijd van klimaatverandering en milieubewustzijn moet de natuur nu eerder bevreesd zijn voor de veranderingen die de mens veroorzaakt. Een passende aanleiding om professioneel advies te vragen aan enkele deskundigen op het gebied van behoud van natuurwaarden en biodiversiteit, met daarbij de focus op een van de meest actuele aandachtspunten: de noodlijdende bestuivers zoals wilde bijen en andere insecten.

‘Ingevlogen’ natuureducatie
In 2017 bezochten Fabrice Ottburg en Jeroen Schepers van de Universiteit Wageningen op uitnodiging van Frans Rodenburg de omgeving van Ruigoord en de eendenkooi. Aan deze onderzoekers werd de vraag voorgelegd: hoe kunnen wij de natuurwaarden in enkele van de nog bestaande groengebieden op en rond Ruigoord en de eendenkooi verhogen ten behoeve van bestuivers, zoals wilde bijen, zweefvliegen en dagvlinders?

Na een grondige inventarisatie en inspectie presenteerden Fabrice, Jeroen en Sabine van Rooij, namens Helpdesk Kennisimpuls Bestuivers begin 2018 een uitvoerig rapport met praktische adviezen hoe deze natuurwaarden in het gebied te verhogen. Een belangrijk deel van deze adviezen zijn in navolging van de doelstelling van Stichting Het Eiland voor uitvoering in 2018 door verschillende partijen ter hand genomen. In ons volgend blog een werkverslag van uitvoering en bevindingen.

v.l.n.r. Anita Zandvliet, Jeroen Scheper en Frans Rodenburg, foto Fabrice Ottburg

werkplaats eendenkooi van Ruigoord, foto Fabrice Ottburg

Advertenties

Op zoek naar een ooggetuige, ‘Weest op uw hoede’.

26 mrt

Zijn er vandaag de dag nog tekeningen en geschriften te vinden van mensen die dicht bij de eendenkooi van Ruigoord hebben geleefd en gewerkt, in de tijd dat de eendenkooi werd gebouwd?

Van een oude plattegrondtekening
Tijdens een onderzoek hoe eendenkooien in de 17e eeuw in de regio Haarlem en Amsterdam werden opgebouwd en ingericht, vond Frans Rodenburg al eerder een oude landkaart, gemaakt in opdracht van het waterschap het Hoogheemraadschap van Rijnland. Naast de hoofdvestiging in Leiden was Rijnland destijds ook in onze regio werkzaam vanuit de imposante gemeenlandshuizen in Halfweg en Spaarndam. Op deze kaart, gemaakt door Johan Douw in 1668, is op het zuidelijkste puntje van het oude veeneiland Ruigoord een bovenaanzicht getekend van een kleine, ovaalvormige kooiplas met slechts drie vangpijpen. Een toch wel opvallend en sterk afwijkende vorm voor wat in die tijd voor kooien gangbaar was. Vaker werd het zogenaamde ‘rogge-ei-model’ aangelegd.

Dicht bij huis
Afgelopen winter deed Frans nader onderzoek naar een andere afbeelding van een vangpijp die hij voor het eerst had gezien in een recent uitgegeven Belgisch boekwerk ‘Eendenkooien in Vlaanderen en Nederland’. Het betreft hier een opvallende afbeelding van een uit levend groen-materiaal opgebouwde vangpijp. Lees voor deze materiaalkeuze ook onze eerdere blog van juni 2018, Materiaalgebruik door de eeuwen heen . Navraag leerde dat deze afbeelding is gemaakt door Jan Luyken (1649-1712), een vermaard dichter, schilder en etser die zijn gehele leven werkzaam is geweest in en rond de stad Amsterdam. Zijn tekening van een eendenkooi maakte deel uit van een zogenaamd emblemataboek. Een boek waarin met korte spreuken, teksten en afbeeldingen de lezer een stichtelijke, morele les werd voorgehouden.

Uit eerste hand
Succesvolle publicaties van Luykens hand waren ‘Spiegel van het menselyk bedryf’ en ‘De Byekorf des Gemoeds’. In dit laatste werk is zijn bewuste tekening van een eendenkooi terug te vinden. Jan Luyken is vandaag de dag nog het meest bekend van de vele afbeeldingen van tal van oude ambachten die hij heeft opgetekend in Amsterdam en omgeving ten tijde van de Gouden Eeuw. Dagelijks kon hij in zijn directe woon- en leefomgeving rond de stad en bij de scheepswerven werkplekken bezoeken en vervolgens op papier vastleggen. De kans is dan ook groot dat Luyken zijn afbeelding van de eendenkooi vanuit zijn directe omgeving heeft opgetekend (wellicht in de omgeving van Ruigoord). Mogelijk heeft Luyken als jongeling en beginnend kunstenaar de grote meester Rembrandt van Rijn (1606 tot 1669) nog wel gekend. Het is bekend dat Rembrandt in zijn laatste levensjaren regelmatig buiten de stadsgrenzen zijn tekeningen van het dagelijks leven maakte, en daarvoor in het plaatsje Halfweg dichtbij Ruigoord is geweest. Het is dan ook zeer waarschijnlijk dat eendenkooien in de omgeving van Amsterdam er rond 1700 ongeveer uitzagen zoals Luyken in zijn boek heeft weergegeven. De moeite waard dus om zijn tekening en teksten wat nader te bestuderen.

In het oudste museum
Op zoek naar een originele eerste druk van de afbeelding gemaakt rond 1711 kon Frans Rodenburg begin dit jaar terecht in het depot van Teylers museum in Haarlem, het eerste en het oudste museum van Nederland. Op dinsdagochtend 5 februari jl. werd Frans ontvangen door Celeste Langedijk van het Kabinet der kunstverzamelingen van Teylers. Op een fraai staand tableau werden diverse losse afbeeldingen van Jan Luyken gepresenteerd, waaronder de bewuste zwart-wit tekening van een eendenkooi. Als eerste, en zoals wel vaker met afbeeldingen uit die periode, viel het zeer kleine formaat van papier en tekening direct op. Wat vervolgens weer zeer nieuwsgierig maakte naar het originele boek vanwaar deze afbeeldingen ooit deel uitmaakte …

Judith van Gent, conservator

Wijsheden voor onderweg
Een vervolg zoektocht naar een originele uitgave van het boek eindigde voor Frans in Collectie Centrum van het Amsterdams Historisch Museum in Amsterdam-Noord, een goed bewaakt en indrukwekkend gebouw, een soort ‘kunstgeschiedenis-bunker’. Hier had Judith van Gent, Hoofd Kennis en Informatie en conservator op woensdag 20 februari jl. op zacht witte kussens gepresenteerde verrassing voor Frans klaarliggen. Van het complete originele boekwerk De Byekorf des Gemoeds uit 1711 waren hier twee kleine exemplaren op zakformaat in te zien en een zeer bijzondere derde, iets groter versie, in kleur geïllustreerd.

De verleidingen van de stad, teruggebracht tot een eendenkooi
Wat deze antieke boeken extra bijzonder maakt is dat de afbeeldingen geheel compleet zijn met bijbehorende stichtelijke spreuken en teksten. Onderstaand een in deze voor alle tijden passend moreel getint gedicht van Jan Luyken, voor deze gelegenheid door Frans Rodenburg weer even aan de vergetelheid onttrokken:

Al schynt de Wereld mooi, zy is een Eende-kooi.

Die ’t loos bedrog des vijand wil beschouwe,
bespiegel zich in deze vogel-kouwe.

Die groen en sierlyk overdekt,
het lok vermaak van verse water-plassen,
maar ’t makke tot haar dompelen en wassen
de vlugt der wilden tot zich trekt.

Dat zy verlokt, belustigd, met haar allen
uit d’ open lucht en vlugt daar neder vallen,
en voegen zich maar dichter by. 

Hoewel allengs, met uitzien en met schroomen,
of ergens ook een onheil wierd vernomen,
en maken eind’ling maatschappij.

Die brengen haar, met voorgang, vorder binnen,
in ’t groen gewelf, daar loosheid zit te spinnen,
en maakt den heelen handel vals.

Tot zy verbaast en schichtig opgevloogen,
zich in den strik ellendig zien bedroogen,
dat kost haar altemaal de hals.

Het aards prieel van werelds welbehaagen,
dat trekt ’er veel, wyl zy ’t zo lustig zagen,
en daar ’t gezelschap speeld en queeld,
dat doet haar uit de vrijheid neder daalen,
om ook de vrucht van haare lust te haalen,
in ’t geen de schijn haar mede deeld.

Maar hielden zy den Spiegel klaar voor oogen,
dat schyn bedriegt, en veelen heeft bedroogen,
en dat gezelschap dolen doet,
zy zouden dan geen schoon vertoon betrouwen,
maar haare Ziel van ’s duivels list behouwen,
en blyven eeuwiglyk behoed.

Leren met je handen

3 feb

Het onderdeel van de gemeentelijke dienst AmsterdamWerkt! dat zich inzet voor jongeren die dreigen uit het schoolsysteem te vallen, heet School2Work.

Leren werken met elektrisch gereedschap

Werkmeester John geeft instructies

Uit de mouwen
Jongeren uit de regio Amsterdam die zonder diploma en toekomstperspectief mogelijk zullen stranden, kunnen op een aantal locaties in het havengebied en omgeving met hun handen aan de slag. Enkele van deze locaties zijn te vinden op Ruigoord en op de eendenkooi.

Mensen- en dierenvriend Wil Lauwers

Het kan verkeren
Een belangrijke praktische begeleider en werkmeester, is voormalig bouwvakker Wil Lauwers. Hij heeft, zoals blijkt uit een eerder interview, een natuurlijke affiniteit met deze doelgroep: ‘onder andere omstandigheden had ik er zelf een geweest kunnen zijn’.

Jong geleerd …
De methode van School2Work werkt goed voor deze jongens. Door discipline, positieve aandacht en werken met hun handen, vallen vaak de stukjes van de puzzel op hun plaats. In veel gevallen stromen zij later door naar een reguliere beroepsopleiding of naar een werkgever. Enkelen blijken behoefte te hebben aan een zorgtraject. Wil vertelde daarover: ‘het grote voordeel van School2Work is dat we kunnen ingrijpen voordat de zaak echt ontspoort, dat bespaart veel ellende en geld in een later stadium’.

Meten is weten

Ruit inzetten op eendenkooi

Afbeelding Jan Luyken (1649-1712)

The place to be
Werk- en leerlocaties in het Westelijk Havengebied van Amsterdam, zoals Ruigoord en de eendenkooi, bieden bij uitstek de praktische gelegenheid en specifieke ruimte die projecten zoals School2Work nodig hebben. Een historisch belangrijke plek met interessante geschiedenis in een groene omgeving én op enige afstand van de hectiek van de drukke binnenstad, maar tegelijkertijd omgeven door de dynamiek van een havengebied, maakt Ruigoord al velen jaren tot een succesvolle werklocatie voor sociaal educatief jeugdwelzijnswerk.

Afbeelding Jan Luyken

Werkplaats van werkmeester Ron in de steigers

Een porseleinen jubileum
Het is dit jaar 2019 nu 20 jaar geleden dat Stichting Het Eiland in Ruigoord is geïnitieerd en formeel opgericht. Samen met Haven Amsterdam N.V. realiseert de stichting ruimte voor  behoud van historisch landschap, natuurontwikkeling en biodiversiteit, recreatie en sociaalmaatschappelijk werk in de havenregio Amsterdam.

Kwaak en smaak

23 dec

Voor wie het culinaire voornemen heeft deze komende feestdagen zelf gebraden eendenbout op het kerstmenu te zetten, hierbij wellicht een bijzonder weetje.

wilde eenden

Kooi voor vogelbescherming
Op de laatste, overgebleven eendenkooien van Nederland worden nagenoeg geen wilde eenden meer gevangen voor consumptie. Zo ook niet op de eendenkooi van Ruigoord. De eenden die vandaag de dag door poeliers voor consumptie worden aangeboden zijn vaak de zogenaamde tamme eenden veelal afkomstig van eendenfarmen uit Frankrijk. Hollandse wilde eenden worden meestal door lokale Nederlandse jagers aangeleverd.

gefokte tamme eenden

Gewicht in de schaal
Naast het sterke smaakverschil tussen een tamme eend en een wilde eend valt in eerste instantie het onderscheid in grootte vaak direct op. Een door jagers geschoten wilde eend is veelal aanzienlijk kleiner dan zijn tamme, gefokte soortgenoot (er bestaan wel zo’n 80 verschillende eenden rassen, waarbij de wilde Hollandse eend qua formaat in de middenklasse valt). Een verklaring voor dit formaatverschil komt mede door het feit dat bij op afstand geschoten vogels het volume en gewicht van de eend niet altijd goed kan worden ingeschat. Dit, in tegenstelling tot de levend gevangen exemplaren, vroeger afkomstig uit eendenkooien, tegenwoordig afkomstig uit fokkerijen. Op een eendenkooi kon bijvoorbeeld een te jonge of ondermaatse gevangen eend weer uitgezet worden om verder te volgroeien.

eendenroer of kanongeweer

Hagelgeweer XXL
Vandaag de dag is duidelijk geworden dat oude eendenkooien van vroeger naast zeer efficiënt ook buitengewoon duurzaam geëxploiteerd konden worden. Een bewaard gebleven protestbrief uit 1894 van een kooi-eigenaar nabij de Waddenzee berichtte over de willekeur en verstorende werking van het gebruik van een uitzonderlijk zwaar uitgevoerd type hagelgeweer, specifiek ontworpen voor de eendenjacht, genaamd het eendenroer, ook wel vletbuks of kanongeweer. Vanwege haar overdadige destructieve uitwerking werd het gebruik van dit jachtwapen vanaf 1899 in Nederland bij wet verboden.

eendenroer gemonteerd op vlet

vletbuks in actie

grote tamme en kleine wilde gebraden eend

Foegelite!
Het type kooi-eenden gevangen in de nabijheid van de Waddenzee waren in de rest van Nederland zeer populair voor consumptie, en op speciale dagen, zoals Kerstmis, werden er op de Waddeneilanden ook eenden gevangen voor eigen gebruik en volgens traditionele wijze en oud recept op het eiland klaargemaakt. Als een eilander van Terschelling eend eet dan heet het daar ‘vogeleten’.
Of volgens lokaal dialect: foegelite!

Met een stelletje stelletjes
Om deze oude kersttraditie enigszins te kunnen reconstrueren heeft Frans Rodenburg na een bezoek aan de lokale kruidenier, groenteboer en poelier, eerst enkele antieke geëmailleerde en smeedijzeren potten en pannen en petroleumstelletjes bij elkaar gezocht, want deze Terschellingse kook- en braadtraditie vereist zeker het gebruik van dit ouderwetse kookgerei. Uiteindelijk is het gelukt om volgens traditioneels Terschellings recept in Ruigoord een tamme én een wilde eend smakelijk te bereiden, compleet met hierbij passende licht zurige groenten, als rode kool, zuurkool en appelmoes, en griesmeelpudding toe. Ondanks dat Ruigoord al bijna 150 jaar geen eiland meer is, hier toch weer eens kunnen proeven van traditioneel foegelite!

De eendenkooi van Ruigoord wenst iedereen fijne feestdagen en een voorspoedig 2019.

Een fietstocht door landschap en tijd

2 dec

Wim (vooraan, groene jas) en Gerard (oranje hesje) geven uitleg Spaarndammerdijk en Geuzenbos

Afgelopen maand november organiseerden Wim Jansen, voormalig wijkagent uit Halfweg en Gerard van Houwelingen, prominent lid van de Stichting Historisch Halfweg, een weliswaar frisse maar ook zonovergoten herfstfietstocht door het overgangsgebied van het Westelijk Havengebied naar de gemeente Haarlemmerliede en Spaarnwoude. Op deze robuuste tocht vol cultuurhistorische wetenswaardigheden werd de eendenkooi van Ruigoord natuurlijk ook even aangedaan.

Kennismaken met het verleden
Een actuele aanleiding om deze fietstocht te organiseren is de ophanden zijnde gemeentelijke fusie tussen de gemeente Haarlemmerliede & Spaarnwoude en de gemeente Haarlemmermeer. Voor met name de inwoners uit de Haarlemmermeer was deze fietstocht vol met oude verhalen over de geschiedenis en het ontstaan van het gebied een ideale gelegenheid om kennis te maken met de omgeving van hun nieuwe fusiepartner. Route Groene Buffer

Zicht op de Afrikahaven vanaf Ruigoord

Lossen van zeereuzen met torenspits kerk Ruigoord op achtergrond

De geschiedenis voelbaar
Bijzonder voor deze door Wim en Gerard zorgvuldig uitgestippelde route was de voelbare beleving van de bodemgelaagdheid van het landschap en haar bijhorende historie. Al fietsend door de verschillende niveaus van het landschap waarbij hoge dijken en diepe polders elkaar snel afwisselden en elke grondhoogte haar eigen verhaal en hierbij haar eigen tijdslijn kon vertellen. Zo is de oude Spaarndammerdijk aangelegd in de 12e eeuw, het nabijgelegen Geuzenbos in 2003, de Houtrakpolder in 1872, de zandopspuitingen van het havengebied rond het dorpje Ruigoord in 1968, de eendenkooi van Ruigoord in 1652, de Afrikahaven in 1997, Spaanse troepenverplaatsingen ten tijde van de 80-jarige oorlog in 1572, en de eerste vorming van de strandwal onder Spaarnwoude en de Inlaag dateert zelfs van 4000 v.Chr. Allemaal en meer te beleven binnen een fietstocht van 2 à 3 uur!

Rembrandts blikveld en verder in de tijd

Schets van Rembrandt, tweede obelisk bij voormalig Spieringhorn-Spaarndammerdijk

Banpaal op de Spaarndammerdijk

Langs de route waren verschillende stoppunten opgenomen waar onze gids Gerard uitvoerig kon vertellen over imposante historische gebeurtenissen en landmarkeringen, zoals de oude banpaal op de beroemde wandel- en tekenroute van Rembrandt van Rijn. Maar ook over het bijzondere natuurbeheerprogramma van de organisatie Free Nature in het Geuzenbos en over de aanleg van de havens met het opgespoten zandpakket, ‘het zand van Joop’(Den Uyl) met haar hoge natuurwaarde, naar de bijzondere middeleeuwse veenweideverkaveling van Spaarnwoude en de Inlaag, de bijzonder vruchtbare akkers van de Houtrakpolder, het Lancaster oorlogsmonument, en natuurlijk het bijzondere verhaal van de reconstructie van de eendenkooi van Ruigoord.

Verbinding voor de toekomst
Een deel van de reeds bestaande fietsroute vanuit Amsterdam naar Ruigoord, de zogeheten Ruigoordroute, werd hierbij in onze fietstocht meegenomen. Wellicht zullen toekomstige vaste fietsrouten vanuit de Haarlemmermeer straks een permanente aansluiting vinden op deze Ruigoordroute en wordt hiermee een interessante nieuwe fietsverbinding Haarlemmermeer – haven – Amsterdam tot stand gebracht.

eendenkooiplas in herfstsfeer

vangpijp eendenkooi in opbouw

 

Obelisk als banpaal (stadsgrens Amsterdam)

 

 

 

 

 

 

 

 

Het kalkhoudend ‘schelpjeszand’ van Joop den Uyl (wethouder A’dam 1963 tot 1965)

spuitpijpen voor de aanvoer van ‘het zand van Joop’

Britse Avro Lancaster heavy bomber

Spaarnwoude gelegen op een oude strandwal, een aardkundig monument

de oude strandwal, vanuit het duingebied tot in het hart van de Inlaag

Middeleeuwse weideverkavelingen

impressie van de oevers van het Oer-IJ nabij de Inlaag

oude afstandmarkering van RIjnland op de Spaarndammerdijk

de Machinewegtocht doet recent zijn oorspronkelijke naam ‘Molentocht’ weer eer aan

Westfriezen! ‘Een harde noot om te kraken’

11 nov

De eendenkooi van Ruigoord is opgericht in het jaar 1652. In die periode tot 1872 was Ruigoord een veenkusseneiland in het toen uitgestrekte water van het IJ. Maar dit is vóór die tijd niet altijd zo geweest.

Strandwallen langs de kustlijn

Strandwallen en veengronden
In het begin van onze jaartelling was de omgeving rond het Oer-IJ voor een belangrijk deel veengebied. In deze periode waren er minder grote open waterpartijen in deze omgeving zoals dat later in de 17e eeuw wel het geval was, het Houtrak en het Spieringermeer.
De meest toegankelijke delen van deze streek waren de strandwallen, die in banen vanuit de Noordzeekust oostwaarts het veengebied in liepen.

’t Aeylandt Ruygenoort

Een van deze strandwallen loopt nu nog zichtbaar door het maaiveld van het oude Spaarnwoude tot in het grondgebied van de Inlaag, waar in de middeleeuwen een veeweideverkaveling kon worden aangelegd.

Het grondgebied wat later ‘t Aeylandt Ruygenoort is gaan heten, was rond het begin van onze jaartelling nog verbonden aan de vaste wal en voor mensen goed te bereiken. Opgegraven scherven tonen aan dat hier ruim voor 1200 al mensen verbleven.

Een eerste haven in het gebied
Castellum Flevum Rond het begin van onze jaartelling was het gebied ten zuiden en ten noorden van het Oer-IJ het pioniersgebied van wat wel gezegd wordt ‘de eerste projectontwikkelaars in Holland’, de Romeinen. Ter hoogte van de huidig bestaande woonplaats Velsen-Zuid, bouwden de Romeinen hun meest noordelijk gelegen verdedigingsfort in Holland: Castellum Flevum, dit inclusief verdedigingswallen, strandwalpaden en een eigen scheepshaven, die toen nog enerzijds een natuurlijke waterverbinding en toegang tot de Noordzee bood, en anderzijds via het Oer-IJ langs het grondgebied van Ruigoord naar de rivier de Vecht, vaarrichting Utrecht.

Castellum Flevum

Door deze nieuwe activiteit kwam een groot deel van de lokale inheemse productie in dienst te staan van de markteconomie die rond dit leger functioneerde. De Romeinen namen bij hun veroveringstochten ook olijven, dadels en kippen uit het zuiden mee. Dit was voor de inheemse bevolking weer eens iets anders als peen, knollen, duinkonijn of eendenbout! Archeologisch onderzoek heeft uitgewezen dat in deze castra (kampen) de Romeinse legionairs ook intensief samenleefden met inheemse vrouwen en kinderen. Onder lokale jonge mannen werd intensief gerecruteerd. En wie als lokale veteraan na zijn lange diensttijd naar huis terugkeerde was sterk ‘geromaniseerd’ en drukte daarmee een stempel of het functioneren en inrichten van zijn directe omgeving ten aanzien van bouw en vechttechnieken, maar ook qua voedselvoorziening en bereiding.

Boompje groot …
Een hevig meningsverschil over een belastingverhoging voor de lokale bevolking, die in natura werd betaald in ossenhuiden, leidde in het jaar 28 n.C. tot een hevige opstand van de inheemse bevolking. Hierbij werd het fort bij Velsen geheel verwoest. Na deze aanval trokken de Romeinen zich definitief terug uit onze streek, tot achter de oude Rijn. Om deze gebeurtenis in onze regio te herdenken, hebben wij in deze maand november 2018, nu exact 1990 jaar later, een bescheiden herdenkingsboom op de eendenkooi van Ruigoord aangepoot. We hebben hier gekozen voor een boomsoort die ook door de Romeinen vanuit het Middellandse zeegebied sterk verspreid werd in de rest van West-Europa, en wel de Okkernoot of Walnotenboom. Over 10 jaar zal onze notenboom op deze oude plek vast een flink formaat bereikt hebben, welke passend is bij een mogelijke 2000-jarige herdenking in 2028!

Boom van het jaar
De boom was bij zijn toenmalige introductie in onze omgeving direct populair bij de inheemse bevolking. Dit vanwege de hoge economische waarde van het hout voor het maken van meubels en andere gebruiksvoorwerpen en natuurlijk vanwege de smakelijke, eetbare noten. Naast dat in de Griekse mythologie de Walnotenboom symbool staat voor wijsheid, zijn in streeknamen de ‘wal’ in walnoot terug te vinden in toenmalig door de Romeinen veroverd gebied zoals Wallonië in België en Wales in Engeland. Dit jaar is tijdens LTO-kwekersdag in Echteld, de Okker- of Walnotenboom uitgeroepen tot boom van het jaar 2018!

Okkernoot

Herdenkingswalnotenboom op eendenkooi met dank aan kwekers uit Heiloo

2018, de droogste zomer

30 sep

Kooibos met palmen en cactussen (?!)

Zicht op het kooibos van de eendenkooi in Vijfhuizen met daarbij publieksinfo.

Het eerste, aantrekkelijkste herkenningspunt van oude eendenkooien in het open Hollandse en Vlaamse landschap is het omringende groene kooibos. Belangrijk voor de rust voor eenden op de centraal gelegen kooiplas en van oudsher ook onmisbaar voor de kooiker voor het oogsten van wilgentenen, fruit en hakhout; een rijke en vaak oude biotoop. Heeft klimaatverandering ook gevolgen voor dit type bos?

‘Pas’ 313 jaar
We kijken even terug op de afgelopen zomer. De warmste zomer ooit gemeten door het KNMI met gemiddeld 19 graden,    2 graden warmer als normaal. Daarbij was 2018 door de geringe hoeveelheid gevallen neerslag ook de droogste zomer ooit gemeten sinds begin 18e eeuw.

Herdenkingsraam Cruquius in Oude Kerk, Spaarndam

In de stad Delft nam kaartenmaker en waterbouwkundige Nicolaus Samuelis Cruquius in december 1705 als eerste Hollander het initiatief voor registratie van temperatuur, luchtdruk, vocht en neerslag. Uit dit initiatief van destijds is later het Koninklijk Nederlands Meteorologische Instituut (KNMI), ontstaan.

Exoten op de kooi?
Klimaatdeskundigen van nu geven aan dat in Nederland specifieke inheemse planten en boomsoorten de huidige klimaatveranderingen op termijn niet zullen overleven, maar dat deze zelfde verandering tegelijkertijd ook weer kansen biedt voor nieuwe, thans mediterrane soorten. Enkele deskundigen dringen er zelfs op aan om de ontwikkelingen voor te zijn en op voorhand deze nieuwe soorten nu al in Nederland aan te planten, maar het kan zeker ook interessant zijn om te ervaren hoe natuurlijke, organische processen zich in deze nieuwe warmere setting zich zullen manifesteren.

Afgraving naar ondergrond eendenkooi met inpassing bestaande bomen.

Aan komen waaien…
Bij de start van de reconstructie van de eendenkooi van Ruigoord is het beschikbare terrein eerst dieper afgegraven, naar een hoogte die correspondeert met enerzijds de oorspronkelijke ligging van het eiland Ruigoord en anderzijds met het hier nu geldende plan voor de waterhuishouding van het omliggende Atlaspark. Bij het afgraven is een tiental bestaande grote bomen gehandhaafd en ingepast in het ruimtelijk-inrichtelijk plan voor de kooi. Het betreft hier onder andere een eik, essen en wilgen.

Vervolgens is door ons op slechts 20% van het totale lege grondgebied nieuw groen beperkt
aangepoot, waaronder schietwilgen, roos, meidoorn, vlier, els, iep, berk, beuk en diverse soorten fruitbomen. Op de resterende 80% van deze kale grond, met een diversiteit in verschillende hoogten, grondsoorten en vochtgehalten, heeft veel groen hier de afgelopen jaren de kans gekregen spontaan zich te settelen en te groeien. Na een paar jaar is hier de diversiteit, ondanks de recente droge zomer, al zeer verrassend.

Terug naar 1652 …
Mogelijk komt met deze natuurlijk gegroeide vegetatie, de huidige flora en fauna wel het dichtst bij het soort groen zoals het hier ook groeide in de hoogtijdagen van de eendenkooi in de 17e en de 18e eeuw. Daarbij zullen de zomers uit die tijd vast ook wel eens zeer warm en droog zijn geweest!

Onderstaand een eerste inventarisatie spontaan groen, nazomer 2018:

* Zwarte en Grauwe els * Zwarte populier * vlier * dubbelkelk * hazelaar * Gewone hondsroos * Eenstijlige meidoorn * Rode esdoorn *  haagwinde * schietwilg * katwilg * Rossige wilg

Harig wilgenroosje * Grote lisdodde *  Mattenbies * Grote waterweegbree *

Jacobskruiskruid * boerenwormkruid * boterbloem * Gewoon speenkruid * zijdeplant * Gestreepte witbol * Zwarte nachtschade * ridderzuring * smeerwortel *  *Gewone Guldenroede * Smalle weegbree * Klein hoefblad * zevenblad * Gewone brunel * teunisbloem * koninginnekruid * hondsdraf * speerdistel * braam *

Foto’s Frans Rodenburg