Terug naar de eerste vangpijp

18 Feb

Uitvoerig historisch onderzoek, diverse materiaaltesten en menig werkbezoek aan bestaande eendenkooien in Nederland en België, heeft ons de laatste maanden geïnspireerd teneinde welk type vangpijp het meest interessant en doeltreffend is om op te bouwen in specifiek onze kooi van Ruigoord.

Tekening Hans Zantinge

Kans om te onderscheiden
Omdat de huidige opbouw en aanleg van onze eendenkooi vooral een landschappelijke impressie zal zijn van ‘wat hier ooit was’, en het bestaande grondgebied van nu niet de oorspronkelijke ruimte en kenmerken meer heeft voor een reconstructie in haar oorspronkelijke vorm en omvang, biedt de huidige setting juist nieuwe interessante kansen en mogelijkheden.

Beugels boven en niet-dragend op de rietmatten.

Een succesvol ontwerp
De manier waarop een vangpijp werd opgebouwd vertoont bij het verloop van de eeuwen een duidelijke evolutie. De oudste informatie over vangpijpen kennen we van oude afbeeldingen en etsen uit de 16e en 17e eeuw. Bij dit eerste en oudste vangpijptype, oorspronkelijk afkomstig uit Vlaanderen, zijn de fuiken over de vangpijpen opgebouwd met halfcirkelvormige beugels die niet steunen op de rietschermen. Vanaf het begin van de Gouden Eeuw heeft het ontwerp van dit originele type vangpijp zich verspreid over o.a. Groot-Brittannië, Duitsland, Frankrijk en met name Nederland.

Vlaamse vangpijpen in de Schelde

Hollandse zuinigheid
Vanaf het begin van de 18e eeuw gingen de Hollandse kooimannen echter ‘aan de haal’ met dit oorspronkelijke ontwerp. De opbouw werd omgevormd tot een eenvoudige en daarmee goedkoper type. De ronde vormen werden hierbij geleidelijk vervangen voor rechtere en vierkante lijnen. Zo ontstonden er in Nederland verschillende streekgebonden vangpijptypen, zoals het Gelderse, het Overijsselse, het Terschellingse en het Noord-Hollandse model.

Verdwenen vormen
Deze evolutie van Nederlandse vangpijpen heeft ervoor gezorgd dat gedurende de 20ste eeuw en tot op de dag van vandaag van de nu ruim 100 geregistreerde eendenkooien er geen Hollandse eendenkooien meer zijn van het originele type met de karakteristieke halfcirkelvormige fuikbeugels.

Proefbeugel van gelamineerd grenen hout

 Werkzaamheden hervat
De reconstructie van de impressie van de oude eendenkooi van Ruigoord biedt ons nu de gelegenheid om deze evolutie in vangpijpen letterlijk in het landschap zichtbaar en beleefbaar te maken. Van de drie aanwezige vangpijpen kunnen we hier een exemplaar van het originele type herintroduceren. Uniek voor Nederland!

Proefmodel beugel eendenkooi van Ruigoord

Advertenties

Paal en perk

26 Jan

In de 17e eeuw, de jaren van de opbouw van de eendenkooi van Ruigoord, konden de eerste kooikers zonder formele graafvoorschriften probleemloos bodemwerk voor vangpijpsloten en funderingen voor bebouwingen uitvoeren en palen voor rietschermen, schuttingen en hekwerk in de grond aanbrengen. De uitvoering van dit grondwerk is in onze eeuw aanzienlijk ingewikkelder geworden.

17e eeuwse vergunning voor de rechten van een eendenkooi

Een bepaling met palen
In 1698 werd aan kooiuitbaters in de omgeving van de oude stad Utrecht door landeigenaren voor het eerst toestemming gegeven het rustgebied rond hun eendenkooien in te meten en uit te zetten. Om aangevlogen wilde eenden niet te verjagen werd vanuit het middelpunt van de kooiplas een denkbeeldige cirkel uitgemeten met een straal met een later landelijk gemiddelde van ongeveer 1000 meter. Langs deze cirkel werden meerdere palen in de grond aangebracht, met aan deze palen tekstborden bevestigd met daarop geschreven het dwingende voorschrift dat binnen deze bepalingscirkel niets mag gebeuren dat de rust van de eenden zou kunnen verstoren.

In 1807 werd deze regeling opgenomen in de wettelijke regelgeving van de landelijke jachtwet: het recht van afpaling.  Oude Hollandse uitdrukkingen zoals ‘paal en perk stellen’, ‘puntje bij paaltje’ en in het hedendaagse taalgebruik ‘het is een wettelijke bepaling’ zijn mede afkomstig van het oude kooikersberoep.

Leslokaal School2Work met tekening van het bodemonderzoek aan de wand

Klic-onderzoek
Voor onze tijd geldt niet alleen de regelgeving van boven de grond, maar ook voor onder de grond. Voor wie machinaal wil graven of zaken in de grond aanbrengt, geldt ook de formele verplichting voor een verkennend bodemonderzoek, het zogenaamde klic-onderzoek. In de 20ste en 21ste eeuw zijn in Holland enorme hoeveelheden elektrakabels, leidingen en aan- en afvoeren onder het maaiveld begraven. Dus voor wie hier iets bij wil leggen en om beschadiging van het bestaande te voorkomen, moet weten wat er reeds ligt.

* Detail uit tekening. Met speciale dank aan Markus BV voor het sponsoren van de kosten van deze tekening behorende bij de klic-melding.

Veiligheid voor alles
Onze jongens van School2Work en hun werkmeesters hebben de tekeningen* van het bodemonderzoek dus goed bestudeerd voordat de palen de grond in gaan voor de nieuwe bewegwijzering in Ruigoord. Een goede voorbereiding is hier dan ook weer het halve werk.

 

 

De eendenkooi van Ruigoord wenst iedereen een witte Kerst en een groen 2018 !

17 Dec

 

Groote Koepadbrug in kerstsfeer.

Fragment van de oostelijke (voormalige) zeedijk van het eiland Ruigoord, nu fietspad.

De mannen van de Werkbrigade houden het Groote Koepad voor bezoekers van de eendenkooi goed toegankelijk.

Vreemde eenden (meerkoeten) ín de bijt.

Vogelvoederhuisjes gemaakt door de jongens van School2Work in de werkplaats van de eendenkooi.

De kooiplas geheel dichtgevroren.

Let it snow !

Topjaar voor eikels

4 Dec

Mogelijk is het u onopgemerkt gebleven, maar 2017 is een zeer goed jaar voor eikels. Begin van deze herfst bogen de takken van de eikenbomen op de eendenkooi van Ruigoord onder het gewicht van zoveel ‘mast’ dan ook flink door! Mast is de Hollandse verzamelnaam voor eikels, kastanjes en beukennootjes.

Frans brengt speculaas en koffie-offer onder eikenboom eendenkooi

Wie zoet is krijgt lekkers
Het verzamelen en doorverkopen van eikels uit het kooibos bood tot ongeveer 1900 voor menig kooiker de mogelijkheid om wat bij te verdienen. Na het uitkoken van het looizuur, het drogen en vervolgens vermalen tot meel, waren deze eikels geschikt voor menselijke consumptie. Dit eikel-meel werd wel vermengd met andere meelsoorten en gebruikt voor het bakken van brood en koek in oude stenen takkenbosovens. Al velen eeuwen eerder waren het de Germanen die in de donkere dagen van het jaar de goden gunstig probeerden te stemmen met o.a. voedseloffers. Deze offers werden gebracht onder een heilige eik en bestonden bij voorkeur uit brood, koek en honing. De connectie met de latere viering en verering van de heilig verklaarde Sint-Nicolaas en de bijbehorende speculaaspop is dan ook eenvoudig te maken. In de 17e eeuw was Amsterdam het centrum van de specerijhandel en dus ook van speculaaskruiden.

Geen zuivere koffie
Naast de handel in specerijen kwam in het begin van de 17e eeuw ook de handel en het gebruik van koffie goed op gang in Amsterdam. Voor de gemiddelde arbeider, zoals onze kooiker van Ruigoord, een bijzonder exotisch, maar ook kostbare drank. Koffie van gebrande en gemalen eikels was dan ook vaak in deze de warme surrogaat drank voor de gewone man en vrouw. Tot de Eerste Wereldoorlog was deze eikeltjeskoffie nog veelvuldig in menig kruidenierswinkel te verkrijgen, en met een tussentijdse opleving gedurende de Tweede Wereldoorlog veroorzaakt door voedselschaarste, nu vandaag de dag weer te koop in natuurwinkels.

Bellota, vraag en aanbod in de slachtmaand
Minder bekend is het verzamelen van eikels als veevoer. In 1759, een goed mastjaar, bracht een kilogram Hollandse eikels 1 cent op. In 1792, een mager mastjaar, verdubbelde de prijs voor een kilo hier naar 2 cent. Het kunnen verteren van het looizuur van de rauwe eikels, in combinatie met het hoge vetgehalte van 38% in mast, maken eikels zeer geschikt voer voor varkens. In Spanje wordt nog altijd een Iberisch varkensras 4 à 5 maanden voor de slacht uitsluitend met eikels gevoerd. De gerookte ham van dit type varken is vanwege haar specifieke kleur, geur en smaak bijzonder geliefd bij culinaire fijnproevers. Een kilogram eikels brengt daarom in onze tijd in Spanje nog tussen de 25 en 55 eurocent op. Deze prijzen zorgen ervoor dat de Spaanse vleesdelicatesse jamón Ibérico de Bellota (ham met eikeltjessmaak uit Ibérico) dan ook zeer prijzig is.

Eenden onder eikenboom in Ruigoord

Ánade del Ruigoord de Bellota
Nog minder bekend is dat wilde eenden ook graag eikels lusten. Alle gevallen eikels op de eendenkooi waren in deze maanden oktober en november dan ook zeer snel opgegeten! Op de eendenkooi van Ruigoord worden vandaag de dag geen eenden meer voor consumptie gevangen. Dus of deze eendenbout hier dan ook ‘bellota’ zal smaken, zullen we nooit weten …
We doen het hier dan maar met een stukje speculaas. Een prettige Sinterklaasviering!

Moderne surrogaatkoffie met eikeltjes

 

Eendenkooi zorgt voor droge voeten

19 Nov

Nu nieuwe bedrijfsgebouwen geleidelijk aan in het Atlaspark verrijzen, wordt het waterbergend vermogen van de eendenkooi van Ruigoord ook steeds belangrijker.

Gemaal Houtrakpolder

Water naar de zee
Deze bebouwing en bestratingen zorgen er voor dat de grond minder regenwater kan opnemen en er nieuwe plekken in het gebied aangelegd moeten worden waar het water langer kan worden vast gehouden. Vanuit deze waterberging kan het water gedoseerd via de oude Molentocht, gegraven rond 1873, en het tweede Houtrakgemaal, gebouwd in 1936, naar de boezem van het Noordzeekanaal afgevoerd worden.

Sloot schoonmaken bij duiker

Een multifuctionele kooi
Om deze gedoseerde waterafvoer te garanderen is op de eendenkooi van Ruigoord periodiek onderhoud aan een deel van de sloten en waterpartij van belang.

Slootkanten uitmaaien

Het gaat hier om het uitmaaien van de slootkanten en oevers, het snoeien van overhangende takken en het verwijderen van vuil en een deel van de waterplanten. Vanwege de toegankelijkheid en begaanbaarheid van de eendenkooi is dit deels handwerk en deels werk voor hiertoe uitgeruste machines, zoals een rupskraan.

 

Waterschappen van Nederland

Najaarsschouw
Vanaf 1 november controleert het waterschap, Het Hoogheemraadschap van Rijnland, jaarlijks onze regio op het goed schoonmaken van sloten, tochten en watergangen. Nederland kent 22 waterschappen, waarvan het Hoogheemraadschap van Rijnland met haar oprichtingsjaar 1255, de oudste en een van de meest ervaren organisaties is in Hollands waterbeheer, een en ander met een omgrensd toezichtgebied van 1100 km2 gelegen in Noord- en Zuid-Holland.

Graaf Willem II van Holland

Rooms-koning
Toen Graaf Willem II van Holland in 1255 als oplossing voor de toen geldende afwateringsproblematiek de benodigde privileges verleende voor de oprichting van dit eerste waterschap, kon hij vast niet vermoeden dat ruim 750 jaar later, in onze tijd, voor dit deel van het land het ook de juiste organisatie op de juiste plaats zou zijn (!).

neerslagregimes

Niet van de regen in de drup
Recent onderzoek van het Koninklijk Metereologisch Instituut heeft aangetoond dat wereldwijde klimaatverandering tot meer regenval zal leiden. Berekend is dat voor Nederland extremere regenbuien nu twee keer zo vaak zullen voorkomen als 70 jaar geleden. Statistisch onderzoek heeft tevens uitgewezen dat op het grondgebied waarin Rijnland centraal ligt, relatief de meeste regen valt.

Een vooruitziende blik van Graaf Willem II? Wie zal het zeggen? De eendenkooi van Ruigoord zal zijn steentje bijdragen.

Broodnodig

29 Okt

Een praktische werkruimte
Voor de kooiker is een belangrijke plaats, nabij zijn eendenkooi, de plek waar hij zijn gereedschap en materialen kan opbergen. In beginsel is dit het kleine kooikershuisje, maar omdat dit ook het onderkomen voor zijn overnachtingen is, met beperkte ruimte, wordt er ook wel een houten afdak bij gebouwd voor het grotere en grovere materiaal. Het voordeel van zo’n afdak is dat de materialen die nodig zijn voor de opbouw en onderhoud van de gehele eendenkooi hier droog en goed geventileerd kunnen worden opgeslagen en ook ruimte biedt voor andere handelswaar.

Vaart op de Oostzee, de moeder van alle handel
Voor de hand ligt dat de kooiker van Ruigoord, voor de bouw van zijn afdak in de 17e eeuw, hier Noors grenen en Deens eikenhout heeft gebruikt. Deze houtsoorten werden immers van oudsher in de nabijgelegen haven van Amsterdam massaal ingevoerd voor de bouw van VOC-handelsschepen en grachtenpakhuizen. Daarnaast zal de kooiker ook het zogenaamde geriefhout hebben gebruikt uit zijn eigen kooibos.

School2Work assisteert Frans Rodenburg

Uit de lengte of uit de breedte

Takkenbossen maken en vlechtwerk van riet

De kooiker zal, naast de opslag en het werken aan riet en hout voor zijn vangpijpen en schermen, zijn afdak ook hebben gebruikt voor het maken, drogen en opslaan van kachelhout en pinsen. Pinsen zijn  takkenbossen waarmee broodovens in de regio warm gestookt werden. Een van de ‘broodnodige’ bijverdiensten voor onze kooiker naast de eendenvangsten.

Lees meer over deze pinsen: klik op ons blogarchief van 21 en 22 december 2016 ‘Nieuwe energie uit oude bron’.

 

Meer ruimte voor ROC-Top

18 Sep

Op 11 september is het nieuwe schooljaar begonnen voor de jongens en meisjes van School2Work in Ruigoord en op de eendenkooi.

Onderwijs op maat
Naast de vaardigheden die geleerd worden op de locatie, zoals onder andere schilder- en timmerwerk, stratenmaken en werkzaamheden in het groen, krijgen de deelnemers hier ook al enkele jaren van maandag tot en met donderdag theorieles ‘op maat’ van de onderwijsinstelling ROC-Top. ROC-Top biedt uitdagend kleinschalig mbo-onderwijs en bereidt leerlingen voor op het bedrijfsleven of een vervolgstudie. Er is hierbij veel ruimte voor persoonlijke aandacht voor jongeren met een leerachterstand.

Een demontabel leslokaal in zelfbouw
Afgelopen zomer is in Ruigoord en op de eendenkooi door docenten, deelnemers en enkele door Stichting Het Eiland ‘ ingevlogen’ technische professionals een tweetal nieuwe onderkomens in houtskeletbouw getimmerd. Hier kan in alle rust gescheiden van de rest van de groep, individueel aan een leerling les worden gegeven in schrijven, rekenen en lezen op niveau 1. Daarnaast is er aandacht voor loopbaanbegeleiding, burgerschap en kunnen hierbij actuele zaken aandacht krijgen, zoals sociale media, klimaat, milieu en arbeidsrecht.

Diversiteit in de haven
De dynamische omgeving van het havengebied biedt hierbij de nodige inspiratie en wellicht kansen voor arbeidsplaatsen voor onze deelnemers. Tegelijkertijd bieden groene plekken zoals Ruigoord en de eendenkooi natuur, ruimte en veiligheid voor onze deelnemers, zodat zij zonder de verleidingen van de stad hier kunnen leren.
Het voornemen is dat aan het einde van dit nieuwe schooljaar elke deelnemer Ruigoord en de eendenkooi zal verlaten met een diploma op zak. Wij gaan ons best doen!

Zelfbouw eendenkooi

Zelfbouw Ruigoord