Topjaar voor eikels

4 Dec

Mogelijk is het u onopgemerkt gebleven, maar 2017 is een zeer goed jaar voor eikels. Begin van deze herfst bogen de takken van de eikenbomen op de eendenkooi van Ruigoord onder het gewicht van zoveel ‘mast’ dan ook flink door! Mast is de Hollandse verzamelnaam voor eikels, kastanjes en beukennootjes.

Frans brengt speculaas en koffie-offer onder eikenboom eendenkooi

Wie zoet is krijgt lekkers
Het verzamelen en doorverkopen van eikels uit het kooibos bood tot ongeveer 1900 voor menig kooiker de mogelijkheid om wat bij te verdienen. Na het uitkoken van het looizuur, het drogen en vervolgens vermalen tot meel, waren deze eikels geschikt voor menselijke consumptie. Dit eikel-meel werd wel vermengd met andere meelsoorten en gebruikt voor het bakken van brood en koek in oude stenen takkenbosovens. Al velen eeuwen eerder waren het de Germanen die in de donkere dagen van het jaar de goden gunstig probeerden te stemmen met o.a. voedseloffers. Deze offers werden gebracht onder een heilige eik en bestonden bij voorkeur uit brood, koek en honing. De connectie met de latere viering en verering van de heilig verklaarde Sint-Nicolaas en de bijbehorende speculaaspop is dan ook eenvoudig te maken. In de 17e eeuw was Amsterdam het centrum van de specerijhandel en dus ook van speculaaskruiden.

Geen zuivere koffie
Naast de handel in specerijen kwam in het begin van de 17e eeuw ook de handel en het gebruik van koffie goed op gang in Amsterdam. Voor de gemiddelde arbeider, zoals onze kooiker van Ruigoord, een bijzonder exotisch, maar ook kostbare drank. Koffie van gebrande en gemalen eikels was dan ook vaak in deze de warme surrogaat drank voor de gewone man en vrouw. Tot de Eerste Wereldoorlog was deze eikeltjeskoffie nog veelvuldig in menig kruidenierswinkel te verkrijgen, en met een tussentijdse opleving gedurende de Tweede Wereldoorlog veroorzaakt door voedselschaarste, nu vandaag de dag weer te koop in natuurwinkels.

Bellota, vraag en aanbod in de slachtmaand
Minder bekend is het verzamelen van eikels als veevoer. In 1759, een goed mastjaar, bracht een kilogram Hollandse eikels 1 cent op. In 1792, een mager mastjaar, verdubbelde de prijs voor een kilo hier naar 2 cent. Het kunnen verteren van het looizuur van de rauwe eikels, in combinatie met het hoge vetgehalte van 38% in mast, maken eikels zeer geschikt voer voor varkens. In Spanje wordt nog altijd een Iberisch varkensras 4 à 5 maanden voor de slacht uitsluitend met eikels gevoerd. De gerookte ham van dit type varken is vanwege haar specifieke kleur, geur en smaak bijzonder geliefd bij culinaire fijnproevers. Een kilogram eikels brengt daarom in onze tijd in Spanje nog tussen de 25 en 55 eurocent op. Deze prijzen zorgen ervoor dat de Spaanse vleesdelicatesse jamón Ibérico de Bellota (ham met eikeltjessmaak uit Ibérico) dan ook zeer prijzig is.

Eenden onder eikenboom in Ruigoord

Ánade del Ruigoord de Bellota
Nog minder bekend is dat wilde eenden ook graag eikels lusten. Alle gevallen eikels op de eendenkooi waren in deze maanden oktober en november dan ook zeer snel opgegeten! Op de eendenkooi van Ruigoord worden vandaag de dag geen eenden meer voor consumptie gevangen. Dus of deze eendenbout hier dan ook ‘bellota’ zal smaken, zullen we nooit weten …
We doen het hier dan maar met een stukje speculaas. Een prettige Sinterklaasviering!

Moderne surrogaatkoffie met eikeltjes

 

Advertenties

Eendenkooi zorgt voor droge voeten

19 Nov

Nu nieuwe bedrijfsgebouwen geleidelijk aan in het Atlaspark verrijzen, wordt het waterbergend vermogen van de eendenkooi van Ruigoord ook steeds belangrijker.

Gemaal Houtrakpolder

Water naar de zee
Deze bebouwing en bestratingen zorgen er voor dat de grond minder regenwater kan opnemen en er nieuwe plekken in het gebied aangelegd moeten worden waar het water langer kan worden vast gehouden. Vanuit deze waterberging kan het water gedoseerd via de oude Molentocht, gegraven rond 1873, en het tweede Houtrakgemaal, gebouwd in 1936, naar de boezem van het Noordzeekanaal afgevoerd worden.

Sloot schoonmaken bij duiker

Een multifuctionele kooi
Om deze gedoseerde waterafvoer te garanderen is op de eendenkooi van Ruigoord periodiek onderhoud aan een deel van de sloten en waterpartij van belang.

Slootkanten uitmaaien

Het gaat hier om het uitmaaien van de slootkanten en oevers, het snoeien van overhangende takken en het verwijderen van vuil en een deel van de waterplanten. Vanwege de toegankelijkheid en begaanbaarheid van de eendenkooi is dit deels handwerk en deels werk voor hiertoe uitgeruste machines, zoals een rupskraan.

 

Waterschappen van Nederland

Najaarsschouw
Vanaf 1 november controleert het waterschap, Het Hoogheemraadschap van Rijnland, jaarlijks onze regio op het goed schoonmaken van sloten, tochten en watergangen. Nederland kent 22 waterschappen, waarvan het Hoogheemraadschap van Rijnland met haar oprichtingsjaar 1255, de oudste en een van de meest ervaren organisaties is in Hollands waterbeheer, een en ander met een omgrensd toezichtgebied van 1100 km2 gelegen in Noord- en Zuid-Holland.

Graaf Willem II van Holland

Rooms-koning
Toen Graaf Willem II van Holland in 1255 als oplossing voor de toen geldende afwateringsproblematiek de benodigde privileges verleende voor de oprichting van dit eerste waterschap, kon hij vast niet vermoeden dat ruim 750 jaar later, in onze tijd, voor dit deel van het land het ook de juiste organisatie op de juiste plaats zou zijn (!).

neerslagregimes

Niet van de regen in de drup
Recent onderzoek van het Koninklijk Metereologisch Instituut heeft aangetoond dat wereldwijde klimaatverandering tot meer regenval zal leiden. Berekend is dat voor Nederland extremere regenbuien nu twee keer zo vaak zullen voorkomen als 70 jaar geleden. Statistisch onderzoek heeft tevens uitgewezen dat op het grondgebied waarin Rijnland centraal ligt, relatief de meeste regen valt.

Een vooruitziende blik van Graaf Willem II? Wie zal het zeggen? De eendenkooi van Ruigoord zal zijn steentje bijdragen.

Broodnodig

29 Okt

Een praktische werkruimte
Voor de kooiker is een belangrijke plaats, nabij zijn eendenkooi, de plek waar hij zijn gereedschap en materialen kan opbergen. In beginsel is dit het kleine kooikershuisje, maar omdat dit ook het onderkomen voor zijn overnachtingen is, met beperkte ruimte, wordt er ook wel een houten afdak bij gebouwd voor het grotere en grovere materiaal. Het voordeel van zo’n afdak is dat de materialen die nodig zijn voor de opbouw en onderhoud van de gehele eendenkooi hier droog en goed geventileerd kunnen worden opgeslagen en ook ruimte biedt voor andere handelswaar.

Vaart op de Oostzee, de moeder van alle handel
Voor de hand ligt dat de kooiker van Ruigoord, voor de bouw van zijn afdak in de 17e eeuw, hier Noors grenen en Deens eikenhout heeft gebruikt. Deze houtsoorten werden immers van oudsher in de nabijgelegen haven van Amsterdam massaal ingevoerd voor de bouw van VOC-handelsschepen en grachtenpakhuizen. Daarnaast zal de kooiker ook het zogenaamde geriefhout hebben gebruikt uit zijn eigen kooibos.

School2Work assisteert Frans Rodenburg

Uit de lengte of uit de breedte

Takkenbossen maken en vlechtwerk van riet

De kooiker zal, naast de opslag en het werken aan riet en hout voor zijn vangpijpen en schermen, zijn afdak ook hebben gebruikt voor het maken, drogen en opslaan van kachelhout en pinsen. Pinsen zijn  takkenbossen waarmee broodovens in de regio warm gestookt werden. Een van de ‘broodnodige’ bijverdiensten voor onze kooiker naast de eendenvangsten.

Lees meer over deze pinsen: klik op ons blogarchief van 21 en 22 december 2016 ‘Nieuwe energie uit oude bron’.

 

Meer ruimte voor ROC-Top

18 Sep

Op 11 september is het nieuwe schooljaar begonnen voor de jongens en meisjes van School2Work in Ruigoord en op de eendenkooi.

Onderwijs op maat
Naast de vaardigheden die geleerd worden op de locatie, zoals onder andere schilder- en timmerwerk, stratenmaken en werkzaamheden in het groen, krijgen de deelnemers hier ook al enkele jaren van maandag tot en met donderdag theorieles ‘op maat’ van de onderwijsinstelling ROC-Top. ROC-Top biedt uitdagend kleinschalig mbo-onderwijs en bereidt leerlingen voor op het bedrijfsleven of een vervolgstudie. Er is hierbij veel ruimte voor persoonlijke aandacht voor jongeren met een leerachterstand.

Een demontabel leslokaal in zelfbouw
Afgelopen zomer is in Ruigoord en op de eendenkooi door docenten, deelnemers en enkele door Stichting Het Eiland ‘ ingevlogen’ technische professionals een tweetal nieuwe onderkomens in houtskeletbouw getimmerd. Hier kan in alle rust gescheiden van de rest van de groep, individueel aan een leerling les worden gegeven in schrijven, rekenen en lezen op niveau 1. Daarnaast is er aandacht voor loopbaanbegeleiding, burgerschap en kunnen hierbij actuele zaken aandacht krijgen, zoals sociale media, klimaat, milieu en arbeidsrecht.

Diversiteit in de haven
De dynamische omgeving van het havengebied biedt hierbij de nodige inspiratie en wellicht kansen voor arbeidsplaatsen voor onze deelnemers. Tegelijkertijd bieden groene plekken zoals Ruigoord en de eendenkooi natuur, ruimte en veiligheid voor onze deelnemers, zodat zij zonder de verleidingen van de stad hier kunnen leren.
Het voornemen is dat aan het einde van dit nieuwe schooljaar elke deelnemer Ruigoord en de eendenkooi zal verlaten met een diploma op zak. Wij gaan ons best doen!

Zelfbouw eendenkooi

Zelfbouw Ruigoord

Culinaire afsluiting vakantie

29 Aug

Voor wie deze laatste zonnige dagen van de zomervakantie gepast af wil sluiten, hierbij van ons een culinaire tip met een lokaal tintje: eendenborst van de barbecue met pruimen-honing-chocoladesaus.

Amsterdamse gevelsteen Keurmeesters

Wat de vinders ervan vonden
Op de eendenkooi van Ruigoord worden vandaag de dag geen wilde eenden meer gevangen, maar in de 17e tot in de 19e eeuw kwam menig Ruigoords eendje na keuring en accijnsinname door de ‘vinders’ (keurmeesters) van het Voghelcoopersgilde in de Amsterdamse marktkraam of poelierswinkel terecht. Om vandaar uit later gebraden op koopmans- of magistratenbord te belanden. Eendenbout was in die tijd meer toebedeeld aan de gegoede burgerij van de stad.

Een exotische eend
De haven van Amsterdam herbergde van oudsher veel Chinese scheepslieden, die vaak voordat zij weer aan boord konden voor korte tijd onderdak vonden in het zogenaamde ‘Boarding House’ gelegen aan de Binnen Bantammerstraat in het oude centrum van de stad. Hier werd tweemaal per dag voor de zeelui gekookt en waar Pekingeend, een van de meest bekende Chinese gerechten, naar oud oosters 15e eeuws recept, op speciale dagen vast niet heeft ontbroken. Omdat er bij andere stadsbewoners met toenemende mate vanuit nieuwsgierigheid meer belangstelling ontstond voor deze exotische keuken, werd door de toenmalige uitbater dit Boarding House in 1928 omgebouwd tot het eerste, voor iedereen toegankelijke, Chinese restaurant in Amsterdam, genaamd Kong-Hing. Het was in diezelfde Binnen Bantammerstraat dat nu meer dan 100 jaar geleden de thans befaamde poelierswinkel van de familie Ruig zijn deuren openden.

Van Ruigoord naar poelier Ruig
Vandaag de dag bevindt de poelierswinkel van het familiebedrijf Ruig zich in Oostzaan en naast een uitgebreid assortiment in vers wild en gevogelte, wordt er hier in eigen keuken wild en gevogeltegerechten klaargemaakt. Om zo kant en klaar om door de klant mee te nemen en thuis op te eten. Vaak minder bekende gerechten in wild en gevogelte wordt op deze manier nog iets toegankelijker gemaakt voor een groter publiek. Voor Frans Rodenburg was deze firma Ruig bij uitstek het adres om twee verse eendenborstjes te gaan kopen, weliswaar wel om zelf te gaan bereiden.

Met pruimen-honing-chocolade saus
Voor het ultieme vakantiegevoel heeft Frans deze eendenborst op de BBQ gegrild en gerookt op deels houtskoolbriketten met een toevoeging van gewelde eikenhoutsnippers uit het kooibos. Om aan het gerecht nog een extra lokaal tintje mee te geven, wordt een saus toegevoegd gemaakt van pruimen, honing en cacao. De pruimen zijn eigen oogst uit de boomgaard van de eendenkooi, de bijenhoning is van imkers Vereniging Haarlemmermeer. De toevoeging van cacao is geïnspireerd op het feit dat Haven Amsterdam vandaag de dag de grootste cacao-overslag van de wereld huisvest. Deze cacao-industrie is een overblijfsel uit het Hollands Koloniaal verleden. Toen VOC-schepen de wereldzeeën overvoeren was cacao een van de producten die de Hollandse kooplieden uit exotische oorden meenamen en in Amsterdam verhandelden.

Cacaovervoer VOC

 

BIJ-vangst

29 Jul

In de 17e en 18e eeuw waren de hoeveelheden gevangen eenden, en dus de inkomsten voor een kooiker, veelal ongewis. Het was dus van levensbelang er zorg voor te dragen dat er voldoende neveninkomsten waren.

Rijpe pruimen in de boomgaard van de eendenkooi

 

Eend en pruimen
Het verbouwen en verhandelen van riet voor daken, het aanplanten van hazelaars voor de oogst van hazelnoten en het kweken van groenten en fruit boden een welkome aanvulling op een soms slechte eendenvangst.

Meneer Clutius

Meneer Clutius
Al in 1578 had Dirck Outgaertzn Cluyt, de in Haarlem geboren apotheker, een succesvolle, productieve tuin met kruiden, fruit en een bijenstal voor de noodzakelijke bestuiving. Dit succes en de deskundigheid van Cluyt bleef niet ongemerkt bij het bestuur van de Leidse Universiteit, en in 1594 kreeg ‘meneer Clutius’ een eervolle aanstelling om naast het universiteitsgebouw de nieuwe aanleg van de Hortus Botanicus ter hand te nemen.

Uitdragen van bij-zondere kennis
Clutius was de eerste Hollander die een boek over het belang van het houden van bijen schreef: ‘Van de Byen, hare wonderlicke oorsponc’. In de vele jaren die volgden drong bij boeren en landarbeiders geleidelijk het besef door dat voor een rijke fruitoogst een intensieve bestuiving door bijen noodzakelijk was. Een belang naast het winnen van honing en bijenwas.

Voorbeeld uit het verleden
Voor een historisch juist voorbeeld van een houten bijenhuis om gevlochten bijenkorven in te plaatsen, is Frans Rodenburg deze maand op bezoek geweest bij de Hortus in Leiden. Hier kon Frans aan de hand van een replica van het bijenhuis van Clutius de nodige inspiratie opdoen en de benodigde materialen voor de bouw van een nieuw bijenhuis voor de eendenkooi van Ruigoord opnemen.

Het ‘wassen’ van staven in een molenrad.
Foto: molen de Hoop

Een 17e eeuws smeermiddel
In de Gouden Eeuw kon onze kooiker van Ruigoord zijn timmerhout voor de bouw van een bijenhuis van verschillende leveranciers uit de omgeving afnemen, zoals de nabij gelegen pakhuis-bouwplaatsen en de scheepstimmerwerven van Amsterdam. Voor op maat gezaagd hout kon hij terecht bij een van de velen houtzaagmolens in de omgeving. Mogelijk kon onze kooiker wel een paar mooie windgezaagde planken afnemen van de lokale molenaar in ruil voor een paar vers gevangen eendjes, wat eigen gekweekt fruit of een flink blok bijenwas. Bijenwas is het meest ideale smeermiddel voor de raderen van windmolens.

Een adequaat stukje ruilhandel, of het nu bloesem en bijen betreft, of molenaars en kooikers, zoals Clutius het zou zeggen: ‘Godt voet alle creaturen’!

Voedselschuur voor Amsterdam

25 Jun

In de 17e eeuw waren de omliggende polders een onmisbare ‘voedselschuur’ bij de groei en ontwikkeling van de stad Amsterdam. Als specifiek onderdeel van dit polderlandschap leverden de Hollandse eendenkooien hier een belangrijke bijdrage aan.

Hollandse polder als historische replica in Artis

Overdekte Hollandse polder in Artis

Sinds enkele jaren vraagt de oudste dierentuin van Nederland, het Amsterdamse Artis, speciale aandacht voor het buitengebied van de stad met de reconstructie en aanleg van een stukje Hollands polderlandschap in haar dierentuin. Dit stukje Artis, compleet met waterpartij, graszoden en oude knotwilgen die getransplanteerd en overgebracht zijn van buiten de stad, is voor publiek vrij en kosteloos te bezoeken en te bewonderen. Met name buitenlandse toeristen kunnen hier, zonder de grenzen van de stad te hoeven verlaten, kennis maken met onze grutto, lepelaar, tureluur en wilde eend.

School2Work maakt mal voor aanplant in werkplaats eendenkooi

In den olmen

Wat in dit stukje landschap vooralsnog ontbreekt, is een boomsoort die van oudsher ook echt in het Hollandse landschap thuishoort en die in de Gouden Eeuw door vele landschapsschilders, zoals Ruysdael en Avercamp is vereeuwigd, is de weelderige Hollandse iep, in vroegere tijden ook wel olm genoemd. De laatste jaren is bij boomkwekers veel aandacht voor het kweken van die soorten iepen die resistent zijn voor de beruchte iepziekte, een besmettelijke verwelkingsziekte veroorzaakt door een schimmel. Drie van deze resistente soorten zijn in 2016 als proef aangepoot op een braakliggend bermkavel in het Westelijk Havengebied van Amsterdam nabij station Sloterdijk.

Uitzetten en aanplanten

Onderhoud door de gemeentelijke dienst Amsterdam Werkt!

 

 

 

 

 

 

Bukken voor boomblad

Frans Rodenburg biedt lunch aan

Biologen hebben ontdekt dat het blad en de loten van deze iepensoorten ook een goede aanvullende voedingswaarde hebben voor bepaalde diersoorten. Een passend voornemen is dan ook om op 4 juli a.s. voor de eerste keer hier iepenloten te oogsten, naar Artis te brengen en hier aan de dieren te voeren voor meer diversiteit in hun voedselaanbod. De giraffes hebben al als voorproevers gefungeerd en hebben het zeer smakelijk bevonden. Gelukkig maar.