Daad bij het woord

9 mei

In onze vorige blog van 22 april jl. ‘Alle beestjes helpen’ vertelden wij over het veldbezoek van Universiteit Wageningen aan Ruigoord en de eendenkooi. Met het adviesrapport van 10 januari 2018 in de hand is Stichting Het Eiland adequaat aan de slag gegaan om de leefomstandigheden van wilde bijen te verbeteren. Hier kun je lezen over de eerste acties en ervaringen. Onderaan deze blog vind je diverse foto’s van ons werk.

Blije bijen op de kooi
Jeroen Scheper en Fabrice Ottburg van Universiteit Wageningen constateerden bij hun veldbezoek aan de eendenkooi van Ruigoord direct al een aantal natuurlijke en zeer gunstige leefomstandigheden voor wilde bijen, zweefvliegen en dagvlinders. Vanaf het begin van de inrichting en reconstructie van deze eendenkooi heeft initiatiefnemer Stichting Het Eiland ruimte gegeven aan spontane begroeiing, zoals wilg en braam. De holle stengels van afgestorven bramen en riet vormen een geschikte nestlocatie voor verschillende soorten bijen. Wilgen en bramen vormen ook een belangrijke voedselbron in bepaalde perioden van het jaar.

De een zijn dood …
Een extra meerwaarde wordt vertegenwoordigd door een grote afgestorven staande wilg. Rechtopstaand, maar ook liggend dood hout is voor veel insecten een waardevolle aanwinst in het landschap van Ruigoord. Eieren kunnen worden afgezet, voedsel kan worden gevonden en onder de schorslaag kunnen kleine dieren schuilen en overwinteren. Belangrijk aandachtspunt is de door School2Work handgemaakte houten insectenhotels op niet beschaduwde plekken te plaatsen en bij voorkeur met de vliegopeningen op het zonnige zuiden te richten. Wilde bijensoorten zijn nu eenmaal warmte minnende insectensoorten.

Licht en ruimte
Een belangrijk advies van Jeroen en Fabrice is vooral op en rond de kooi gefaseerd te snoeien en te maaien, de takken te verwerken in takkenrillen en het maaisel zoveel mogelijk weg te harken. Wilde bloemen worden zo niet in een keer allemaal weggemaaid en krijgen de kans om zaad af te zetten en voedsel te bieden aan bijen en andere insecten. Met het afvoeren van het maaisel wordt voorkomen dat het achtergebleven gras voor vermesting zorgt en de onderliggende vegetatie, waaronder voedselplanten voor bijen, verstikt. Deze zelfde werkwijze geldt voor het schoonmaken van de omringende sloten en watergangen van de eendenkooi. Door afwisselend het ene jaar de ene zijde van een sloot uit te baggeren en het opvolgende jaar de andere zijde, krijgen de waterplanten en het dierenleven, zoals kikkers en andere amfibieën, een grotere kans op overleven. Klik hier voor meer informatie over deze werkwijze.

Amfibievoertuig respecteert naamgenoten
Bij het verwijderen van overtollig riet uit de kooiplas is begin dit jaar door Stichting Het Eiland een bijzonder stukje materieel ingezet. Een voor deze klus toegerust amfibievoertuig kon zonder het dierenleven in de modderige bodem van de kooiplas te veel te verstoren, het overtollige riet afknippen en op de kant leggen. Vervolgens is dit riet afgevoerd naar het zuidelijk deel van de groene kern van Ruigoord. Daar is van dit materiaal een broeihoop gemaakt, een ideaal onderkomen voor ringslangen.

Ten noorden van de kooi
Jeroen en Fabrice brachten ook een bezoek aan het deel van Ruigoord waar tot begin jaren ’70 van de vorige eeuw Hoeve Ruigoord heeft gestaan en eerder, in de 17e eeuw, het oude Melkhuisje. Veel zwerfstenen en funderingsresten van de hoeve zijn vandaag de dag nog in de bodem en aan de oppervlakte van Ruigoord Zuid terug te vinden. Deze groene plek is van oudsher een hoger gelegen veengrondgebied en een belangrijk nog zichtbaar deel van het oude eiland. Hier zijn ook de restanten van een oude boeren hoogstamboomgaard en een veendobbe te zien. Deze veendobbe is een door mensen gegraven kom in het veld waar, toen Ruigoord nog een eiland was en omringd werd door het brakke getijde water van het IJ, het hier naar toe overgevaren vee het opgevangen zoete regenwater kon drinken. In dit landschap zijn naast fragmenten van de oorspronkelijke zeedijk van het eiland ook nog enkele grote bomen, sloten en kavelomgrenzingen te ontdekken, waarmee dit van origine zeer oude boerenerf was ingericht. Wij schreven hierover meer in onze vorige blog ‘Alle beestjes helpen’.

Interessant maaimotief met meerwaarde
Een belangrijk advies voor het deel van de open weilandgrond van Ruigoord Zuidwest is om hier maaiwerk uit te voeren volgens het zogeheten SINUS-beheer. Een uitgebreidere en planmatige manier van gefaseerd maaien met een grote voedselopbrengst voor insecten en andere dieren door betere groeikansen voor bloem- en kruidenrijke plantensoorten. Om dit specifieke maaiwerk ook in Ruigoord-Zuidwest mogelijk te maken is Stichting Het Eiland gestart met het opruimen van de vele achter gebleven bebouwingsrestanten van Hoeve Ruigoord zoals puin, oud hekwerk en hout.

Brood en bed
Andere, goede adviezen van onze vrienden uit Wageningen zijn het nieuw aanplanten van de inheemse bomen, zoete kers, lijsterbes, winterlinde en struiken zoals sleedoorn, meidoorn, Gelderse roos en vuilboom/sporkehout. Ook het inzaaien van fluitenkruid en grote ratelaar zullen hier een bron van onderkomen van voedsel gaan bieden voor wilde bijen. Ondertussen zijn deelnemers van School2Work druk bezig geweest om voor deze plek diverse nieuwe insectenhotels te maken. De mannen van de Werkbrigade, gemeente Amsterdam, hebben al veel puin en zwerfafval afgevoerd. Medewerkers uit de sociale werkvoorziening van  de organisatie Paswerk Haarlemmermeer zijn gestart met het wegmaaien van het overschot aan exotisch groen, zoals de reuzenberenklauw en de fluweelboom. Deze woekeraars kunnen zonder enige beteugeling een dusdanige eenzijdige vegetatie vormen, waarbij andere inheemse plantensoorten volledig worden verdrongen.

Proef op de som
Het resultaat van ons werk zal straks goed zichtbaar kunnen worden in de toename van de hoeveelheid fruit in oude boomgaard van Hoeve Ruigoord. Om dit rendement straks nog beter in beeld te brengen, is door Stichting Het Eiland eerder een aantal nieuwe fruitbomen, naast de bestaande oude hoogstambomen, aangepoot. Een fraaie centrale plek met een verhaal waar wilde bijen zich nu al kunnen uitleven!

Afgeknipt riet op de kant zetten

Afvoeren riet voor broeihoop in Ruigoord-Zuid

Amfibievoertuig te water in kooiplas

Bezoekers op de kooi

Bijen in invlieggat vogelnestkastje

Bijenhuis eendenkooi

Dovenetel favoriet wilde bijen

Directrice Haarlemmermeer Museum Elise van Melis bezoekt Ruigoord-Zuid

Directrice Haarlemmermeer Museum Elise van Melis bezoekt eendenkooi

diner

Fruitbomen snoeien eendenkooi

Fluweelbomen in Ruigoord-Zuid

Fluitekruid

Gesnoeide fluweelbomen

Gefaseerd maaien proefveld

Gefaseerd maaien eendenkooi, Werkbrigade, gemeente A’dam

Gefaseerd knotten

Insectenhotel aan kooikershuisje

Honingraat in handgevlochten korf

Hippe maaiskelter van Paswerk, Haarlemmermeer

Handmatig sloot schoonmaken eendenkooi

Koffiepauze Paswerk

Insectenkasten, School2Work, AmsterdamWerkt!

Insectenhotel van werkmeester Ron en de jongens van School2Work

Insectenhotel in de maak, School2Work

Maaiskelter

Maaien door Paswerk, Ruigoord-Zuid

Lieveheersbeestje

Opruimen maaisel eendekooi

Natuurorganisaties Hortus, Rafon, Floron, Vlinderstichting en Artis op werkbezoek op de eendenkooi en Ruigoord-Zuid

Natuurorganisaties Floron, Hortus, Rafon, Vlinderstichting en Artis op werkbezoek

Mosafzetting op liggend dood hout

Proefveld gefaseerd maaien Noorderweg

Paddenstoelen op liggend dood hout

Overschot aan bramen wegmaaien

Opruimen zwerfstenen Ruigoord-Zuid

Rietmaaien

Rietknippen op de kooiplas

Restanten Hoeve Ruigoord opruimen

Proefveld gefaseerd maaien

Snoeiinstructie van werkmeester Dick, Werkbrigade

Snoei-instructie proefveld Noorderweg

Rups

Ruigoord-Zuidwest

Takkenril in aanleg Ruigoord-Zuid

Stuwen tegen veeninklinking

Staand dood hout in Ruigoord-Zuid

Spectaculaire rups Ruigoord-Zuid

Vrijmaken liggend dood hout

Voedsel voor bijen in wilgen

Takkenwal in elzensingel

Takkenrillen in Ruigoord-Zuid

Watergangen schoonmaken

Watergangen aan een zijde van de sloot schoonmaken

Watergang schoonmaken

Waterbuffer in Ruigoord-Zuid

Wilgen knotten

Werkschema School2Work,

Werkbrigade in hoogstam boomgaard Ruigoord-Zuid

Wegharken maaisel Nieuwe Grote Koepad, Werkbrigade, gemeente A’dam

Zwerfpuin van Hoeve Ruigoord-Zuid

Zwerfpuin afvoer

Zoek het ijsvogeltje

Wilgenrij om en om knotten

Maaiteam Paswerk

Advertenties

Alle beestjes helpen

22 apr

In de hoogtijdagen van de eendenkooi van Ruigoord, ruim genomen van 1650 tot 1850, waren de toenmalige uitbaters van de kooi en de nabij gelegen riet- en weidegronden van het oude eiland zich nog niet zo bewust en doordrongen van het belang van natuurbehoud, milieu en biodiversiteit. Dat is in onze tijd wel anders geworden!

bedelaars aan de deur,  ets Rembrandt van Rijn 17e eeuw

Niet voor iedereen zo’n Gouden Eeuw
De 17e en de 18e eeuw waren jaren van groeiende welvaart, maar ook jaren van vele misoogsten. Dit was mede de tijd van grote overstromingen, pestepidemieën en  voedselschaarste. In onze regio was 55 jaar al een respectabele leeftijd. Noeste arbeiders werden vaak niet ouder dan gemiddeld 35 jaar. Deze periode werd wel de ‘kleine ijstijd’ genoemd en men leefde overwegend ook ‘in vreeze voor den natuur’.

melkhuisje ten zuiden van de bansloot anno 1666

Varende boeren
De wil en noodzaak om voedsel te vergaren was mede door de explosieve bevolkingsgroei in en rond Amsterdam in de Gouden Eeuw erg groot. Naast het stichten van de eendenkooi op Ruigoord voor de vangst van vogels voor consumptie, waren er veelvuldig dappere pogingen om riet- en hooiland te onderhouden en werd zelfs weidevee naar het weerbarstige eiland overgevaren. Op een kaart van het Hoogheemraadschap van Rijnland uit 1666 is naast het beheerdershuisje van de kooiker, even ten zuiden van de nu nog bestaande bansloot, een afbeelding te zien van een ‘melckhuijfgen’. Dit is een weergave van een van de eerste boerderijen van Ruigoord. Lees meer over de laatste varende landbouwer van het eiland Ruigoord, Simon Rijss, op onze facebookpagina.

Hoeve Ruigoord

Het melkhuisje zal later uitgroeien tot een van de fraaiste en welvarendste boerderijen uit de omgeving, genaamd ‘Hoeve Ruigoord’, tot de sloop begin jaren ’70 van de vorige eeuw.

het melkhuisje anno 2019

Een replica en impressie van dit oorspronkelijke melkhuisje van Ruigoord is op dezelfde plaats ruim 30 jaar geleden door Frans Rodenburg gereconstrueerd, en doet thans dienst als onderkomen van Stichting Het Eiland, die in dit jaar 2019 haar 20-jarig bestaan herdenkt.

kleine boerderij nabij Ruigoord, Rembrandt van Rijn

Het kan verkeren
In onze huidige tijd is in het oorspronkelijke boerenlandschap rond Amsterdam en Haarlem veel veranderd en daarmee ook de natuurlijke biotoop. Leefden de mensen in de tijd dat Ruigoord nog een eiland in het IJ was nog in ‘vreezen’ voor de elementen en de natuur, in onze tijd van klimaatverandering en milieubewustzijn moet de natuur nu eerder bevreesd zijn voor de veranderingen die de mens veroorzaakt. Een passende aanleiding om professioneel advies te vragen aan enkele deskundigen op het gebied van behoud van natuurwaarden en biodiversiteit, met daarbij de focus op een van de meest actuele aandachtspunten: de noodlijdende bestuivers zoals wilde bijen en andere insecten.

‘Ingevlogen’ natuureducatie
In 2017 bezochten Fabrice Ottburg en Jeroen Schepers van de Universiteit Wageningen op uitnodiging van Frans Rodenburg de omgeving van Ruigoord en de eendenkooi. Aan deze onderzoekers werd de vraag voorgelegd: hoe kunnen wij de natuurwaarden in enkele van de nog bestaande groengebieden op en rond Ruigoord en de eendenkooi verhogen ten behoeve van bestuivers, zoals wilde bijen, zweefvliegen en dagvlinders?

Na een grondige inventarisatie en inspectie presenteerden Fabrice, Jeroen en Sabine van Rooij, namens Helpdesk Kennisimpuls Bestuivers begin 2018 een uitvoerig rapport met praktische adviezen hoe deze natuurwaarden in het gebied te verhogen. Een belangrijk deel van deze adviezen zijn in navolging van de doelstelling van Stichting Het Eiland voor uitvoering in 2018 door verschillende partijen ter hand genomen. In ons volgend blog een werkverslag van uitvoering en bevindingen.

v.l.n.r. Anita Zandvliet, Jeroen Scheper en Frans Rodenburg, foto Fabrice Ottburg

werkplaats eendenkooi van Ruigoord, foto Fabrice Ottburg

Op zoek naar een ooggetuige, ‘Weest op uw hoede’.

26 mrt

Zijn er vandaag de dag nog tekeningen en geschriften te vinden van mensen die dicht bij de eendenkooi van Ruigoord hebben geleefd en gewerkt, in de tijd dat de eendenkooi werd gebouwd?

Van een oude plattegrondtekening
Tijdens een onderzoek hoe eendenkooien in de 17e eeuw in de regio Haarlem en Amsterdam werden opgebouwd en ingericht, vond Frans Rodenburg al eerder een oude landkaart, gemaakt in opdracht van het waterschap het Hoogheemraadschap van Rijnland. Naast de hoofdvestiging in Leiden was Rijnland destijds ook in onze regio werkzaam vanuit de imposante gemeenlandshuizen in Halfweg en Spaarndam. Op deze kaart, gemaakt door Johan Douw in 1668, is op het zuidelijkste puntje van het oude veeneiland Ruigoord een bovenaanzicht getekend van een kleine, ovaalvormige kooiplas met slechts drie vangpijpen. Een toch wel opvallend en sterk afwijkende vorm voor wat in die tijd voor kooien gangbaar was. Vaker werd het zogenaamde ‘rogge-ei-model’ aangelegd.

Dicht bij huis
Afgelopen winter deed Frans nader onderzoek naar een andere afbeelding van een vangpijp die hij voor het eerst had gezien in een recent uitgegeven Belgisch boekwerk ‘Eendenkooien in Vlaanderen en Nederland’. Het betreft hier een opvallende afbeelding van een uit levend groen-materiaal opgebouwde vangpijp. Lees voor deze materiaalkeuze ook onze eerdere blog van juni 2018, Materiaalgebruik door de eeuwen heen . Navraag leerde dat deze afbeelding is gemaakt door Jan Luyken (1649-1712), een vermaard dichter, schilder en etser die zijn gehele leven werkzaam is geweest in en rond de stad Amsterdam. Zijn tekening van een eendenkooi maakte deel uit van een zogenaamd emblemataboek. Een boek waarin met korte spreuken, teksten en afbeeldingen de lezer een stichtelijke, morele les werd voorgehouden.

Uit eerste hand
Succesvolle publicaties van Luykens hand waren ‘Spiegel van het menselyk bedryf’ en ‘De Byekorf des Gemoeds’. In dit laatste werk is zijn bewuste tekening van een eendenkooi terug te vinden. Jan Luyken is vandaag de dag nog het meest bekend van de vele afbeeldingen van tal van oude ambachten die hij heeft opgetekend in Amsterdam en omgeving ten tijde van de Gouden Eeuw. Dagelijks kon hij in zijn directe woon- en leefomgeving rond de stad en bij de scheepswerven werkplekken bezoeken en vervolgens op papier vastleggen. De kans is dan ook groot dat Luyken zijn afbeelding van de eendenkooi vanuit zijn directe omgeving heeft opgetekend (wellicht in de omgeving van Ruigoord). Mogelijk heeft Luyken als jongeling en beginnend kunstenaar de grote meester Rembrandt van Rijn (1606 tot 1669) nog wel gekend. Het is bekend dat Rembrandt in zijn laatste levensjaren regelmatig buiten de stadsgrenzen zijn tekeningen van het dagelijks leven maakte, en daarvoor in het plaatsje Halfweg dichtbij Ruigoord is geweest. Het is dan ook zeer waarschijnlijk dat eendenkooien in de omgeving van Amsterdam er rond 1700 ongeveer uitzagen zoals Luyken in zijn boek heeft weergegeven. De moeite waard dus om zijn tekening en teksten wat nader te bestuderen.

In het oudste museum
Op zoek naar een originele eerste druk van de afbeelding gemaakt rond 1711 kon Frans Rodenburg begin dit jaar terecht in het depot van Teylers museum in Haarlem, het eerste en het oudste museum van Nederland. Op dinsdagochtend 5 februari jl. werd Frans ontvangen door Celeste Langedijk van het Kabinet der kunstverzamelingen van Teylers. Op een fraai staand tableau werden diverse losse afbeeldingen van Jan Luyken gepresenteerd, waaronder de bewuste zwart-wit tekening van een eendenkooi. Als eerste, en zoals wel vaker met afbeeldingen uit die periode, viel het zeer kleine formaat van papier en tekening direct op. Wat vervolgens weer zeer nieuwsgierig maakte naar het originele boek vanwaar deze afbeeldingen ooit deel uitmaakte …

Judith van Gent, conservator

Wijsheden voor onderweg
Een vervolg zoektocht naar een originele uitgave van het boek eindigde voor Frans in Collectie Centrum van het Amsterdams Historisch Museum in Amsterdam-Noord, een goed bewaakt en indrukwekkend gebouw, een soort ‘kunstgeschiedenis-bunker’. Hier had Judith van Gent, Hoofd Kennis en Informatie en conservator op woensdag 20 februari jl. op zacht witte kussens gepresenteerde verrassing voor Frans klaarliggen. Van het complete originele boekwerk De Byekorf des Gemoeds uit 1711 waren hier twee kleine exemplaren op zakformaat in te zien en een zeer bijzondere derde, iets groter versie, in kleur geïllustreerd.

De verleidingen van de stad, teruggebracht tot een eendenkooi
Wat deze antieke boeken extra bijzonder maakt is dat de afbeeldingen geheel compleet zijn met bijbehorende stichtelijke spreuken en teksten. Onderstaand een in deze voor alle tijden passend moreel getint gedicht van Jan Luyken, voor deze gelegenheid door Frans Rodenburg weer even aan de vergetelheid onttrokken:

Al schynt de Wereld mooi, zy is een Eende-kooi.

Die ’t loos bedrog des vijand wil beschouwe,
bespiegel zich in deze vogel-kouwe.

Die groen en sierlyk overdekt,
het lok vermaak van verse water-plassen,
maar ’t makke tot haar dompelen en wassen
de vlugt der wilden tot zich trekt.

Dat zy verlokt, belustigd, met haar allen
uit d’ open lucht en vlugt daar neder vallen,
en voegen zich maar dichter by. 

Hoewel allengs, met uitzien en met schroomen,
of ergens ook een onheil wierd vernomen,
en maken eind’ling maatschappij.

Die brengen haar, met voorgang, vorder binnen,
in ’t groen gewelf, daar loosheid zit te spinnen,
en maakt den heelen handel vals.

Tot zy verbaast en schichtig opgevloogen,
zich in den strik ellendig zien bedroogen,
dat kost haar altemaal de hals.

Het aards prieel van werelds welbehaagen,
dat trekt ’er veel, wyl zy ’t zo lustig zagen,
en daar ’t gezelschap speeld en queeld,
dat doet haar uit de vrijheid neder daalen,
om ook de vrucht van haare lust te haalen,
in ’t geen de schijn haar mede deeld.

Maar hielden zy den Spiegel klaar voor oogen,
dat schyn bedriegt, en veelen heeft bedroogen,
en dat gezelschap dolen doet,
zy zouden dan geen schoon vertoon betrouwen,
maar haare Ziel van ’s duivels list behouwen,
en blyven eeuwiglyk behoed.

Leren met je handen

3 feb

Het onderdeel van de gemeentelijke dienst AmsterdamWerkt! dat zich inzet voor jongeren die dreigen uit het schoolsysteem te vallen, heet School2Work.

Leren werken met elektrisch gereedschap

Werkmeester John geeft instructies

Uit de mouwen
Jongeren uit de regio Amsterdam die zonder diploma en toekomstperspectief mogelijk zullen stranden, kunnen op een aantal locaties in het havengebied en omgeving met hun handen aan de slag. Enkele van deze locaties zijn te vinden op Ruigoord en op de eendenkooi.

Mensen- en dierenvriend Wil Lauwers

Het kan verkeren
Een belangrijke praktische begeleider en werkmeester, is voormalig bouwvakker Wil Lauwers. Hij heeft, zoals blijkt uit een eerder interview, een natuurlijke affiniteit met deze doelgroep: ‘onder andere omstandigheden had ik er zelf een geweest kunnen zijn’.

Jong geleerd …
De methode van School2Work werkt goed voor deze jongens. Door discipline, positieve aandacht en werken met hun handen, vallen vaak de stukjes van de puzzel op hun plaats. In veel gevallen stromen zij later door naar een reguliere beroepsopleiding of naar een werkgever. Enkelen blijken behoefte te hebben aan een zorgtraject. Wil vertelde daarover: ‘het grote voordeel van School2Work is dat we kunnen ingrijpen voordat de zaak echt ontspoort, dat bespaart veel ellende en geld in een later stadium’.

Meten is weten

Ruit inzetten op eendenkooi

Afbeelding Jan Luyken (1649-1712)

The place to be
Werk- en leerlocaties in het Westelijk Havengebied van Amsterdam, zoals Ruigoord en de eendenkooi, bieden bij uitstek de praktische gelegenheid en specifieke ruimte die projecten zoals School2Work nodig hebben. Een historisch belangrijke plek met interessante geschiedenis in een groene omgeving én op enige afstand van de hectiek van de drukke binnenstad, maar tegelijkertijd omgeven door de dynamiek van een havengebied, maakt Ruigoord al velen jaren tot een succesvolle werklocatie voor sociaal educatief jeugdwelzijnswerk.

Afbeelding Jan Luyken

Werkplaats van werkmeester Ron in de steigers

Een porseleinen jubileum
Het is dit jaar 2019 nu 20 jaar geleden dat Stichting Het Eiland in Ruigoord is geïnitieerd en formeel opgericht. Samen met Haven Amsterdam N.V. realiseert de stichting ruimte voor  behoud van historisch landschap, natuurontwikkeling en biodiversiteit, recreatie en sociaalmaatschappelijk werk in de havenregio Amsterdam.

Kwaak en smaak

23 dec

Voor wie het culinaire voornemen heeft deze komende feestdagen zelf gebraden eendenbout op het kerstmenu te zetten, hierbij wellicht een bijzonder weetje.

wilde eenden

Kooi voor vogelbescherming
Op de laatste, overgebleven eendenkooien van Nederland worden nagenoeg geen wilde eenden meer gevangen voor consumptie. Zo ook niet op de eendenkooi van Ruigoord. De eenden die vandaag de dag door poeliers voor consumptie worden aangeboden zijn vaak de zogenaamde tamme eenden veelal afkomstig van eendenfarmen uit Frankrijk. Hollandse wilde eenden worden meestal door lokale Nederlandse jagers aangeleverd.

gefokte tamme eenden

Gewicht in de schaal
Naast het sterke smaakverschil tussen een tamme eend en een wilde eend valt in eerste instantie het onderscheid in grootte vaak direct op. Een door jagers geschoten wilde eend is veelal aanzienlijk kleiner dan zijn tamme, gefokte soortgenoot (er bestaan wel zo’n 80 verschillende eenden rassen, waarbij de wilde Hollandse eend qua formaat in de middenklasse valt). Een verklaring voor dit formaatverschil komt mede door het feit dat bij op afstand geschoten vogels het volume en gewicht van de eend niet altijd goed kan worden ingeschat. Dit, in tegenstelling tot de levend gevangen exemplaren, vroeger afkomstig uit eendenkooien, tegenwoordig afkomstig uit fokkerijen. Op een eendenkooi kon bijvoorbeeld een te jonge of ondermaatse gevangen eend weer uitgezet worden om verder te volgroeien.

eendenroer of kanongeweer

Hagelgeweer XXL
Vandaag de dag is duidelijk geworden dat oude eendenkooien van vroeger naast zeer efficiënt ook buitengewoon duurzaam geëxploiteerd konden worden. Een bewaard gebleven protestbrief uit 1894 van een kooi-eigenaar nabij de Waddenzee berichtte over de willekeur en verstorende werking van het gebruik van een uitzonderlijk zwaar uitgevoerd type hagelgeweer, specifiek ontworpen voor de eendenjacht, genaamd het eendenroer, ook wel vletbuks of kanongeweer. Vanwege haar overdadige destructieve uitwerking werd het gebruik van dit jachtwapen vanaf 1899 in Nederland bij wet verboden.

eendenroer gemonteerd op vlet

vletbuks in actie

grote tamme en kleine wilde gebraden eend

Foegelite!
Het type kooi-eenden gevangen in de nabijheid van de Waddenzee waren in de rest van Nederland zeer populair voor consumptie, en op speciale dagen, zoals Kerstmis, werden er op de Waddeneilanden ook eenden gevangen voor eigen gebruik en volgens traditionele wijze en oud recept op het eiland klaargemaakt. Als een eilander van Terschelling eend eet dan heet het daar ‘vogeleten’.
Of volgens lokaal dialect: foegelite!

Met een stelletje stelletjes
Om deze oude kersttraditie enigszins te kunnen reconstrueren heeft Frans Rodenburg na een bezoek aan de lokale kruidenier, groenteboer en poelier, eerst enkele antieke geëmailleerde en smeedijzeren potten en pannen en petroleumstelletjes bij elkaar gezocht, want deze Terschellingse kook- en braadtraditie vereist zeker het gebruik van dit ouderwetse kookgerei. Uiteindelijk is het gelukt om volgens traditioneels Terschellings recept in Ruigoord een tamme én een wilde eend smakelijk te bereiden, compleet met hierbij passende licht zurige groenten, als rode kool, zuurkool en appelmoes, en griesmeelpudding toe. Ondanks dat Ruigoord al bijna 150 jaar geen eiland meer is, hier toch weer eens kunnen proeven van traditioneel foegelite!

De eendenkooi van Ruigoord wenst iedereen fijne feestdagen en een voorspoedig 2019.

Een fietstocht door landschap en tijd

2 dec

Wim (vooraan, groene jas) en Gerard (oranje hesje) geven uitleg Spaarndammerdijk en Geuzenbos

Afgelopen maand november organiseerden Wim Jansen, voormalig wijkagent uit Halfweg en Gerard van Houwelingen, prominent lid van de Stichting Historisch Halfweg, een weliswaar frisse maar ook zonovergoten herfstfietstocht door het overgangsgebied van het Westelijk Havengebied naar de gemeente Haarlemmerliede en Spaarnwoude. Op deze robuuste tocht vol cultuurhistorische wetenswaardigheden werd de eendenkooi van Ruigoord natuurlijk ook even aangedaan.

Kennismaken met het verleden
Een actuele aanleiding om deze fietstocht te organiseren is de ophanden zijnde gemeentelijke fusie tussen de gemeente Haarlemmerliede & Spaarnwoude en de gemeente Haarlemmermeer. Voor met name de inwoners uit de Haarlemmermeer was deze fietstocht vol met oude verhalen over de geschiedenis en het ontstaan van het gebied een ideale gelegenheid om kennis te maken met de omgeving van hun nieuwe fusiepartner. Route Groene Buffer

Zicht op de Afrikahaven vanaf Ruigoord

Lossen van zeereuzen met torenspits kerk Ruigoord op achtergrond

De geschiedenis voelbaar
Bijzonder voor deze door Wim en Gerard zorgvuldig uitgestippelde route was de voelbare beleving van de bodemgelaagdheid van het landschap en haar bijhorende historie. Al fietsend door de verschillende niveaus van het landschap waarbij hoge dijken en diepe polders elkaar snel afwisselden en elke grondhoogte haar eigen verhaal en hierbij haar eigen tijdslijn kon vertellen. Zo is de oude Spaarndammerdijk aangelegd in de 12e eeuw, het nabijgelegen Geuzenbos in 2003, de Houtrakpolder in 1872, de zandopspuitingen van het havengebied rond het dorpje Ruigoord in 1968, de eendenkooi van Ruigoord in 1652, de Afrikahaven in 1997, Spaanse troepenverplaatsingen ten tijde van de 80-jarige oorlog in 1572, en de eerste vorming van de strandwal onder Spaarnwoude en de Inlaag dateert zelfs van 4000 v.Chr. Allemaal en meer te beleven binnen een fietstocht van 2 à 3 uur!

Rembrandts blikveld en verder in de tijd

Schets van Rembrandt, tweede obelisk bij voormalig Spieringhorn-Spaarndammerdijk

Banpaal op de Spaarndammerdijk

Langs de route waren verschillende stoppunten opgenomen waar onze gids Gerard uitvoerig kon vertellen over imposante historische gebeurtenissen en landmarkeringen, zoals de oude banpaal op de beroemde wandel- en tekenroute van Rembrandt van Rijn. Maar ook over het bijzondere natuurbeheerprogramma van de organisatie Free Nature in het Geuzenbos en over de aanleg van de havens met het opgespoten zandpakket, ‘het zand van Joop’(Den Uyl) met haar hoge natuurwaarde, naar de bijzondere middeleeuwse veenweideverkaveling van Spaarnwoude en de Inlaag, de bijzonder vruchtbare akkers van de Houtrakpolder, het Lancaster oorlogsmonument, en natuurlijk het bijzondere verhaal van de reconstructie van de eendenkooi van Ruigoord.

Verbinding voor de toekomst
Een deel van de reeds bestaande fietsroute vanuit Amsterdam naar Ruigoord, de zogeheten Ruigoordroute, werd hierbij in onze fietstocht meegenomen. Wellicht zullen toekomstige vaste fietsrouten vanuit de Haarlemmermeer straks een permanente aansluiting vinden op deze Ruigoordroute en wordt hiermee een interessante nieuwe fietsverbinding Haarlemmermeer – haven – Amsterdam tot stand gebracht.

eendenkooiplas in herfstsfeer

vangpijp eendenkooi in opbouw

 

Obelisk als banpaal (stadsgrens Amsterdam)

 

 

 

 

 

 

 

 

Het kalkhoudend ‘schelpjeszand’ van Joop den Uyl (wethouder A’dam 1963 tot 1965)

spuitpijpen voor de aanvoer van ‘het zand van Joop’

Britse Avro Lancaster heavy bomber

Spaarnwoude gelegen op een oude strandwal, een aardkundig monument

de oude strandwal, vanuit het duingebied tot in het hart van de Inlaag

Middeleeuwse weideverkavelingen

impressie van de oevers van het Oer-IJ nabij de Inlaag

oude afstandmarkering van RIjnland op de Spaarndammerdijk

de Machinewegtocht doet recent zijn oorspronkelijke naam ‘Molentocht’ weer eer aan

Westfriezen! ‘Een harde noot om te kraken’

11 nov

De eendenkooi van Ruigoord is opgericht in het jaar 1652. In die periode tot 1872 was Ruigoord een veenkusseneiland in het toen uitgestrekte water van het IJ. Maar dit is vóór die tijd niet altijd zo geweest.

Strandwallen langs de kustlijn

Strandwallen en veengronden
In het begin van onze jaartelling was de omgeving rond het Oer-IJ voor een belangrijk deel veengebied. In deze periode waren er minder grote open waterpartijen in deze omgeving zoals dat later in de 17e eeuw wel het geval was, het Houtrak en het Spieringermeer.
De meest toegankelijke delen van deze streek waren de strandwallen, die in banen vanuit de Noordzeekust oostwaarts het veengebied in liepen.

’t Aeylandt Ruygenoort

Een van deze strandwallen loopt nu nog zichtbaar door het maaiveld van het oude Spaarnwoude tot in het grondgebied van de Inlaag, waar in de middeleeuwen een veeweideverkaveling kon worden aangelegd.

Het grondgebied wat later ‘t Aeylandt Ruygenoort is gaan heten, was rond het begin van onze jaartelling nog verbonden aan de vaste wal en voor mensen goed te bereiken. Opgegraven scherven tonen aan dat hier ruim voor 1200 al mensen verbleven.

Een eerste haven in het gebied
Castellum Flevum Rond het begin van onze jaartelling was het gebied ten zuiden en ten noorden van het Oer-IJ het pioniersgebied van wat wel gezegd wordt ‘de eerste projectontwikkelaars in Holland’, de Romeinen. Ter hoogte van de huidig bestaande woonplaats Velsen-Zuid, bouwden de Romeinen hun meest noordelijk gelegen verdedigingsfort in Holland: Castellum Flevum, dit inclusief verdedigingswallen, strandwalpaden en een eigen scheepshaven, die toen nog enerzijds een natuurlijke waterverbinding en toegang tot de Noordzee bood, en anderzijds via het Oer-IJ langs het grondgebied van Ruigoord naar de rivier de Vecht, vaarrichting Utrecht.

Castellum Flevum

Door deze nieuwe activiteit kwam een groot deel van de lokale inheemse productie in dienst te staan van de markteconomie die rond dit leger functioneerde. De Romeinen namen bij hun veroveringstochten ook olijven, dadels en kippen uit het zuiden mee. Dit was voor de inheemse bevolking weer eens iets anders als peen, knollen, duinkonijn of eendenbout! Archeologisch onderzoek heeft uitgewezen dat in deze castra (kampen) de Romeinse legionairs ook intensief samenleefden met inheemse vrouwen en kinderen. Onder lokale jonge mannen werd intensief gerecruteerd. En wie als lokale veteraan na zijn lange diensttijd naar huis terugkeerde was sterk ‘geromaniseerd’ en drukte daarmee een stempel of het functioneren en inrichten van zijn directe omgeving ten aanzien van bouw en vechttechnieken, maar ook qua voedselvoorziening en bereiding.

Boompje groot …
Een hevig meningsverschil over een belastingverhoging voor de lokale bevolking, die in natura werd betaald in ossenhuiden, leidde in het jaar 28 n.C. tot een hevige opstand van de inheemse bevolking. Hierbij werd het fort bij Velsen geheel verwoest. Na deze aanval trokken de Romeinen zich definitief terug uit onze streek, tot achter de oude Rijn. Om deze gebeurtenis in onze regio te herdenken, hebben wij in deze maand november 2018, nu exact 1990 jaar later, een bescheiden herdenkingsboom op de eendenkooi van Ruigoord aangepoot. We hebben hier gekozen voor een boomsoort die ook door de Romeinen vanuit het Middellandse zeegebied sterk verspreid werd in de rest van West-Europa, en wel de Okkernoot of Walnotenboom. Over 10 jaar zal onze notenboom op deze oude plek vast een flink formaat bereikt hebben, welke passend is bij een mogelijke 2000-jarige herdenking in 2028!

Boom van het jaar
De boom was bij zijn toenmalige introductie in onze omgeving direct populair bij de inheemse bevolking. Dit vanwege de hoge economische waarde van het hout voor het maken van meubels en andere gebruiksvoorwerpen en natuurlijk vanwege de smakelijke, eetbare noten. Naast dat in de Griekse mythologie de Walnotenboom symbool staat voor wijsheid, zijn in streeknamen de ‘wal’ in walnoot terug te vinden in toenmalig door de Romeinen veroverd gebied zoals Wallonië in België en Wales in Engeland. Dit jaar is tijdens LTO-kwekersdag in Echteld, de Okker- of Walnotenboom uitgeroepen tot boom van het jaar 2018!

Okkernoot

Herdenkingswalnotenboom op eendenkooi met dank aan kwekers uit Heiloo